Voor velen is bij premier Rutte de glans eraf, waardoor je gemakkelijk vergeet welke politieke leemte de komst van zijn eerste kabinet in 2010 wist te vullen. Ronald Kroeze wijst op het sinds 2002 versplinterde politieke landschap, dat door de traditioneel grote partijen aanvankelijk niet werd geheeld, ook vanwege onderlinge aversies van politieke leiders. ‘Dankzij zijn karakter en kwaliteiten wist Rutte wél de bruggen te slaan. Hij kon met alle kleuren regeren, bleef er altijd enthousiasme en energie in leggen, had van niemand een persoonlijke afkeer.’ De recente lofzang op de premier in de Tweede Kamer bij zijn afscheid is illustratief. ‘Dat waren allemaal oprechte reacties. Heel knap dat Rutte dit voor elkaar heeft gekregen.’
‘Rutte is uitgespeeld’
Kroeze is co-auteur van het in 2011 verschenen boek De leiderschapscarrousel, met als ondertitel: waarom iedere tijd zijn eigen leiders vraagt. De versplintering vroeg dus om een persoon als Rutte, maar waarom past Rutte niet meer in de huidige tijd, met een nog steeds verdeeld politiek landschap? Kroeze: ‘Een aantal heel grote thema’s zoals migratie en stikstof, vraagt nu om een nieuwe inhoud, om partijen die oplossingen kunnen aandragen en klare taal spreken.’
Op dit punt was Rutte volgens Kroeze uitgespeeld. ‘Zijn blijvende uitstraling van “dit komt goed en ik regel het wel” werd te laconiek.’ Niet alleen bleven de oplossingen op de grote thema’s uit, ook het interne debat hierover binnen de VVD, de grootste partij van Nederland, werd verwaarloosd. ‘Het is historisch gezien vaker zo dat machtspartijen te lang vasthouden aan een succesformule, met te weinig ruimte voor debat en inhoudelijke vernieuwing. De mensen die deze ruimte zochten, zoals Klaas Dijkhoff, vertrokken weer. Dat zegt wel iets.’
Open speelveld
In het huidige tijdperk ligt het speelveld volledig open, de carrousel draait weer volop. De sterke kanten van Rutte werden zijn valkuilen, analyseert Kroeze met een oog op het nieuw gewenst leiderschap. ‘Rutte kon met zóveel kleuren overweg, dat je je ging afvragen waar zijn bottom line ligt. Was er wel een ondergrens?’ Deze vraag naar de oprechtheid van de politicus geldt volgens Kroeze niet alleen voor Rutte, maar ook voor Hoekstra – ‘die vaak van standpunt wisselde’ – en Sigrid Kaag. ‘Haar beloftes over het nieuwe leiderschap zijn leeg gebleven.’ Niemand hoeft daarom verbaasd te zijn dat uit de nu draaiende carrousel mensen opstaan als Caroline van der Plas en Pieter Omtzigt. ‘De tijd lijkt rijp voor een stijlverandering, voor politici die duidelijke standpunten innemen en concrete oplossing aandragen waar ze zich persoonlijk hard voor maken.’
Dit is deel 1 in een serie wekelijkse artikelen in de aanloop naar de verkiezingen voor de Tweede Kamer in november, met in elke aflevering een nieuwe duiding van een wetenschapper van de Radboud Universiteit.
Illustratie: Roel Venderbosch