Quartier noemt zichzelf een ervaringsdeskundige in stilte. Niet in de minste plaats omdat hij in een klooster leeft, waarbinnen veel tijd en ruimte is ingericht voor stilte. De stilte waarop hij doelt, gaat niet zozeer over het ervaren van geen enkel geluid. Sterker nog, het tegenovergestelde is aan de hand. “Een verstilde omgeving kan leiden tot innerlijke rust. Dat is niet in decibellen te meten. Gregoriaanse zang is daarin een mooie tegenstelling. Want zingen is in de eerste plaats niet verinnerlijken. Juist niet! Als je puur kijkt wat er lichamelijk gebeurt, is zingen een uitgaande activiteit. Niet contemplatief. En toch is dat wat er gebeurt bij Gregoriaanse zang.”
Luisterpatronen doorbreken
Die verstilling komt volgens Quartier door een aantal dingen. “Je begint zacht en buigt elke regel terug naar de stilte. Verder kent Gregoriaanse zang geen scherp afgebakende toonstappen, eerder vloeiende tonen. Er is bovendien geen metrum, dus je kunt niet meetellen. Gregoriaanse zang haalt je uit de waan van de dag, het zet je luistergewoontes op z’n kop. Het doet namelijk niet wat je verwacht van muziek. Het is vloeiend en je kunt het niet zomaar nazingen. Daarmee doorbreekt het je luisterpatronen, waardoor ruimte ontstaat voor innerlijke stilte.”
Associatieve snaar raken
Er zit in Gregoriaanse zang een betekenisgevende dimensie die te maken heeft met de taal en traditie waaruit deze muziek voortkomt. “De tekst is vaak in het Latijn geschreven, wat voor de meeste mensen geen verstaanbare taal meer is. Toch raakt het een bepaalde snaar die iets doet met je verbeelding of gevoelens. En het besef dat generaties monniken dit al eeuwenlang zingen, geeft het iets sacraals, iets doorleefds. Mensen zeiden na mijn optreden op het Radboud Sounds-festival dat ze de wierook bijna konden ruiken. Die elementen van taal en traditie zijn wel belangrijk onderdeel van de verstilling. Want anders kun je net zo goed het telefoonboek zingen.”
Mystieke ervaring door experimentele metal
Er zijn ook andere muziekstijlen die mensen uit hun comfortzone halen of in een andere staat van bewustzijn brengen. “Een goed voorbeeld vind ik daarin de band Sunn O))). Hun werk contrasteert enorm met Gregoriaanse zang, die heel zacht is. Met de pitch en een enorme hoop lawaai doen zij het tegenovergestelde, maar ze hebben dezelfde principes en gedachten. Met zo’n mate van overprikkeling kun je een silence breakthrough, een innerlijke stiltedoorbraak, hebben. Waar het om gaat is dat je breekt met je normale manier van luisteren. Dat brengt je in een soort rituele staat. En dan kunnen er gekke, mystieke dingen gebeuren. Hoe experimenteler de muziek, des te groter de kans daarop.”
Hartkloppingen van New Age
Dat muziek een bijzonder verstillend effect heeft, gaat ver terug in de geschiedenis en over verschillende culturen. “Neem bijvoorbeeld trance of technomuziek. Het volume in combinatie met een staccato ritme heeft wortels in eeuwenoude stammenculturen. Dergelijke muziek kan je bijna in trance, in mystieke staat brengen. Je verlangzamen. Het omgekeerde bestaat ook, bijvoorbeeld in New Age. Van het gelijkmatige rustige in dit soort meditatieve snoezelmuziek kunnen mensen soms hartkloppingen krijgen, een arousal breakthrough. Het basisprincipe is dat hetgeen je sterk articuleert, kan omslaan in het tegenovergestelde. En dan gebeuren er rare dingen.”
Dit artikel is geïnspireerd door het lustrumfestival Radboud Sounds.
Tekst: Pleuni van Keulen voor Radboud Recharge. Foto via PXfuel
Radboud Recharge: the Sound of Summer, playlist
Deze zomer op Radboud Recharge: the Sound of Summer. Met artikelen over muziek, wetenschappelijk benaderd. En een playlist op Spotify: Radboud Recharge: the Sound of Summer. Thomas Quertier noemde daarvoor deze nummers: * Te Deum, Cistercian Monks of Stift Heiligenkreuz* Christus Factus Est, Cistercian Monks of Stift HeiligenkreuzEn voor wie meer wil lezen:* Empirisch onderzoek over bezoekers Abdijkerken* Liturgiewetenschappelijk onderzoek over Gregoriaans* Monastieke publicatie over zingen