We leven in roerige tijden, waarin ook de rol van de leraar ter discussie staat. Sinds 2021 is de wettelijke verplichting voor basis- en middelbare scholen om burgerschapsonderwijs te geven aangescherpt. Burgerschapsonderwijs heeft als doel leerlingen te vormen tot burgers die actief meedoen aan de samenleving. Voor scholen betekent dat tegenwoordig dat ze leerlingen kennis moeten laten maken met begrippen als democratie, gelijkwaardigheid en vrijheid van meningsuiting. Ondertussen worden politieke uitspraken van docenten regelmatig betwist in de media. Een prominent voorbeeld van dit soort discussies is de commotie rondom het ‘Meldpunt Linkse Leraren’ van Forum voor Democratie in maart 2019. ‘Daardoor kregen veel leraren het gevoel onder een vergrootglas te leven’, vertelt onderzoeker Renée ten Cate, die tevens geschiedenisdocent is.
Discussie in de gemeenteraad
Deze discussies zijn geen nieuw fenomeen, ontdekt Ten Cate in haar promotieonderzoek. ‘Er was in de jaren vijftig bijvoorbeeld een uitgebreide discussie in de gemeenteraad van Zaandam over de uitspraken van een geschiedenisleraar. Hij had in de les een tekst geciteerd waarin werd gezegd dat de Communistische Partij van Nederland (CPN) pas in 1941 in verzet kwam tegen de Duitsers. Vanwege hun communistische ideologie zou de CPN de koers van de Sovjet-Unie hebben aangehangen. Die kwam immers pas in 1941 aan de kant van de geallieerden te staan, omdat ze eerder nog een verdrag met Duitsland hadden’, legt Ten Cate uit. De CPN was het absoluut niet eens met de uitspraken van de docent en de discussie werd breed uitgemeten in de media. Ten Cate: ‘Dit voorbeeld laat zien dat er veel politieke spanning komt kijken bij de manier waarop je de geschiedenis in de lessen duidt.’
Oude krantenartikelen
Om de rol van de leraar als burgerschapsvormer te onderzoeken, duikt Ten Cate in Nederlandse online archieven, waar ze al duizenden krantenartikelen met ideeën over leraarschap heeft ontdekt. Aan de hand van die artikelen wil ze in kaart brengen hoe er vroeger over burgerschapsvorming in het onderwijs werd gedacht en hoe dit denkbeeld in verhouding staat tot dat van nu. Ten Cate begint het onderzoek met de jaren vijftig. ‘Er was toen veel te doen over het begrip burgerschapsvorming’, vertelt de onderzoekster. ‘Aan de ene kant ging dat, net als nu, om het overdragen van algemene kennis over de staatsinrichting, maar aan de andere kant heersten er ook heel idealistische ideeën over de opleiding tot burger: wat voor gedrag moest je vertonen, wat voor wereldbeeld moest je hebben?'
Fragment uit “De leraar moet tevreden zijn”, in: Het Parool (18-05-1959)
Naast haar onderzoek naar burgerschapsvorming in de jaren vijftig, verdiept Ten Cate zich de komende vier jaar ook in krantenartikelen uit de jaren zestig tot en met negentig. De eerste indrukken zijn in ieder geval intrigerend: de tijdsgeest is voelbaar in de discussies die in de krantenartikelen naar boven komen, maar ideeën over hoe een docent zich verhoudt tot diens leerlingen blijken weinig veranderd. ‘Er komen veel verhalen voorbij die voor mij als docent gewoon heel herkenbaar zijn,’ zegt Ten Cate enthousiast. ‘Dat laat zien dat het docentschap een tijdloos beroep is.’
Renée ten Cate is onderzoeker bij de RICH-onderzoeksgroep Breaking the Mold en geschiedenisdocent op middelbare school Het Rhedens Dieren. Lees meer over haar onderzoek: The teacher as a citizen-maker: maneuvering in a complex force field.
Herinneringen gezocht
Heb je herinneringen aan politieke of maatschappelijke discussies met leraren in je middelbareschooltijd? Of stond je zelf voor de klas en heb je ervaring met burgerschapsvorming? Voor haar onderzoek is Renée ten Cate benieuwd naar verhalen van mensen die in de periode van 1950 tot 2000 actief waren in het onderwijs. Deel je herinnering dan met de onderzoeker!
Dit artikel verscheen eerder op de website van de letterenfaculteit van de Radboud Universiteit. Foto: Taylor Flowe via Unsplash