Als iemand spreekt van een Colombiaanse verkoudheid, weten we maar al te goed waarom diegene zit te snotteren. En als in de haven van Rotterdam weer eens een lading cocaïne wordt onderschept, denken we snel aan een afzender in Latijns-Amerika. ‘De regio staat vandaag de dag bekend als een heart of narcotic darkness, mede door series als Narcos’, stelt Brigitte Adriaensen. ‘Alle problemen rondom cocaïne zouden hier hun oorsprong vinden, althans volgens het stereotype beeld.’
Tegelijkertijd trekken steeds meer toeristen naar Latijns-Amerika om zichzelf te vinden tijdens een ayahuascaceremonie of een mescalinetrip. ‘Niet alleen toeristen hebben hoge verwachtingen van deze psychoactieve planten, de geneeskunde en psychiatrie zien ook potentie.’ De middelen zouden helpen tegen angst, stress en depressie.
Cocabladeren voor mijnwerkers
Deze twee stereotypen zijn tegenwoordig dominant in ons westerse beeld over drugs en Latijns-Amerika. Er bestaan echter veel meer percepties van drugs, niet in de laatste plaats bij inheemse bevolkingsgroepen, waar coca, peyote en ayahuasca soms nauw verbonden zijn met hun cultuur. ‘We willen onderzoeken hoe de beeldvorming rond deze middelen zich heeft ontwikkeld in de laatste twee eeuwen vanuit een dekoloniaal perspectief.’
Adriaensen geeft een voorbeeld: ‘We spreken pas sinds de twintigste eeuw over drugs in termen van legaal of illegaal. Artsen konden opium en cocaïne gewoon voorschrijven, cocaïne zat zelfs in cola.’ Dat betekende niet dat de percepties van deze drugs per se positief waren. ‘Doordat peyote werd geassocieerd met inheemse bevolkingsgroepen die een gemarginaliseerde positie in de samenleving hadden, leefden er negatieve ideeën over de cactusplant in Mexico.’
Over de cocaplant bestonden in negentiende-eeuws Bolivia conflicterende ideeën. ‘Enerzijds werd de plant gecultiveerd. Mijnwerkers konden er langer door werken. Anderzijds werd er, net als bij peyote, op de plant neergekeken doordat coca deel uitmaakte van de identiteit van inheemse bevolkingsgroepen.’
Morele verantwoordelijkheid
Ook ayahuasca is soms nauw verweven met de gebruiken en tradities van diverse inheemse gemeenschappen. Met toenemende aandacht van toeristen én farmaceutische bedrijven staan zij voor lastige beslissingen. ‘Hou je vast aan je eigen culturele identiteit of kom je tegemoet aan de verwachtingen van toeristen? Daarover verschillen de meningen tussen én binnen inheemse bevolkingsgroepen.’
Er ligt ook een morele verantwoordelijkheid voor westerse bedrijven, benadrukt Adriaensen. ‘Hoe zorg je ervoor dat je ayahuasca kunt invoeren, bijvoorbeeld om medicijnen te produceren, zonder de lokale bevolking te schaden en biopiracy te plegen?’ Ecologische factoren wegen eveneens mee. ‘Cocaplantages zorgen al voor ontbossing en groeiende vraag naar ayahuasca kan hetzelfde gevolg hebben.’
Via interviews terug in de tijd
De komende vijf jaar proberen Adriaensen en haar collega’s een duidelijker beeld te schetsen van de verschillende percepties van drugs in Latijns-Amerika en de uiteenlopende belangen die er bestaan rond deze middelen. ‘We zijn vooral benieuwd naar het perspectief van inheemse bevolkingsgroepen, daar weten we nog weinig van.’ Bij gebrek aan inheemse bronnen zijn de onderzoekers, vooral voor de negentiende eeuw, aangewezen op westerse bronnen. ‘Kronieken van reizigers, etnografen en medici, waarin soms mensen werden geïnterviewd, kunnen van pas komen.’ Daarnaast vormen rechtbankverslagen een waardevolle bron. ‘Er zijn verslagen waarin iemand werd gearresteerd voor het gebruik van mescaline en dan moest uitleggen waarom diegene het middel had gebruikt. Op die manier komen we meer te weten over hoe men aankeek tegen psychoactieve stoffen en waarom ze gebruikt werden.’
Naast geschreven bronnen gaat de onderzoeksgroep van Adriaensen oral history inzetten. ‘Via interviews met mensen binnen inheemse gemeenschappen proberen we informatie over de perceptie van de planten bij vorige generaties te kunnen verkrijgen.’ Het is niet overal even makkelijk om mensen uit deze gemeenschappen te spreken te krijgen. ‘We moeten rekening houden met de ontwikkelingen in de regio die te maken hebben met veiligheid. We hebben goeden contactpersonen ter plekke, maar we moeten ons flexibel opstellen en als het nodig is onze plannen aanpassen.’
Foto: Colin Davis via Unsplash