Vanuit LUX organiseerde Radboud Reflects een gespreksavond over de politieke thema’s rondom Star Trek. Cultuurwetenschapper Dan Hassler-Forest kon er helaas niet bij zijn vanwege een coronabesmetting, dus gingen sociaalwetenschapper Linda Duits en politicoloog Marcel Wissenburg met zijn tweeën in gesprek. Beiden lieten enkele fragmenten uit de bekende films en series zien, op basis waarvan er discussie gevoerd werd. Filosoof Joyce Vermeer functioneerde als gespreksleider, en het publiek greep enthousiast de kans aan om na elke bespreking van een fragment vragen te stellen.
Het Prime Directive als spiegel
Het eerste fragment dat getoond werd, had Marcel Wissenburg uitgekozen. In de Star Trek scène kwam het zogenoemde Prime Directive aan bod: de regel in het Star Trek universum dat je, wanneer je met een nieuwe species in aanraking komt, hun cultuur niet mag aantasten, en dus je eigen afkomst moet verbergen. ‘Ik vind dat prachtig,’ stelde Wissenburg. ‘Je krijgt hierdoor regelmatig dilemma’s die voor ons herkenbaar zijn.’ Zo doet het enerzijds denken aan ons koloniaal verleden. ‘Wij hebben ingegrepen in culturen en schade aangebracht.’ Anderzijds toont het fragment dat ingrijpen soms verleidelijk kan zijn. In de aflevering gaat het namelijk om een buitenaardse cultuur waarin een bevolkingsgroep sterk gediscrimineerd wordt. Duits vond het fragment eveneens zeer interessant, maar merkte ook op wat haar altijd opviel met betrekking tot tolerantie van verschillende culturen in Star Trek. ‘De cultuur van de mensen wordt alsnog altijd als superieur gezien. De aarde wordt gepresenteerd als de beste plek in het universum.’
Idealisme op aarde
Het gesprek ging vervolgens verder over idealisme en de politieke situatie op aarde in Star Trek. ‘In de oorspronkelijke serie was het idee om een betere samenleving te bedenken dan het Amerika van toen, en dan zie je hoe moeilijk dat is’, merkte Linda Duits op. Marcel Wissenburg stemde hiermee in, het idealisme is in Star Trek volgens hem duidelijk zichtbaar, maar soms slecht uitgewerkt. ‘Met name in Next Generation wordt beweerd dat de aarde een geldvrije economie heeft, en ik probeer me al sinds ik dat gehoord heb voor te stellen hoe dat werkt, maar het lukt me niet.’ Duits plaatste vervolgens wel de kanttekening dat het misschien kwam door Wissenburgs en haar eigen politicologische achtergrond, dat ze zo graag de details hiervan willen weten. ‘Je kunt als politicoloog vergelijkingen uit Star Trek trekken, maar het is immers geen politicologisch gedreven serie.’ Wissenburg was het hier niet helemaal mee eens. ‘Ik denk wel dat het ten minste een politiek-filosofisch geïnspireerde serie is. Het laat je op een andere manier nadenken over wat je anders in de droge woorden van John Rawls of John Stuart Mill zou lezen.’
Veranderingen in fandom
Het fragment dat Linda Duits vervolgens liet zien, was een sketch uit de jaren ’80 van Saturday Night Live. Stereotypische ‘nerds’ komen bijeen op een Star Trek conventie, waarbij Captain Kirk acteur William Shatner hen hard toespreekt: ‘Get a life!’ Op basis hiervan gingen de twee sprekers met Vermeer en het publiek in gesprek over hoe fancultuur veranderd is sinds de jaren ’80. Duits vertelde: ‘Fans zijn veranderd van een groep waar op neergekeken werd, naar iets wat gevierd moet worden zodat je het kan uitbuiten.’ Daarop aansluitend is er sindsdien wel een spanning ontstaan tussen fans en producenten van series en films. ‘Er is een strijd ontstaan tussen producenten en fans over welke kant het op moet gaan met zo’n universum.’Marcel Wissenburg haakte hierop in door een paar mogelijke verklaringen voor te stellen voor deze verandering van opvattingen over fandom. ‘Dat het ‘fan zijn’ iets toevoegt aan je identiteit is typerend voor de moderne tijd. Het heeft ongetwijfeld te maken met het verdwijnen van religie, en misschien ook met democratisering en het instorten van grote ideologieën.’ Duits reageerde hierop dat het wel belangrijk is om hierbij te onthouden dat vooral ook economische motieven een grote rol hebben gespeeld in het ontstaan van fandom: ‘Populaire cultuur is een industrie.’
Diversiteit en Discovery
Tot slot toonde Joyce Vermeer de, volgens haar, beste scène uit heel Star Trek. Het fragment speelt zich af in de jaren ’50, op aarde in de Verenigde Staten. Een zwarte striptekenaar wordt gediscrimineerd door zijn baas. Naar aanleiding hiervan ontstond een gesprek over Star Trek en diversiteit. Marcel Wissenburg en Linda Duits waren het eens dat Star Trek altijd goed is geweest in aardse praktijken uit het verleden bekritiseren. Naar aanleiding van een vraag uit het publiek over of er in de nieuwe serie, Discovery, anders omgegaan wordt met minderheden dan in de originele serie, ontstond wel discussie. Wissenburg vertelde eerder al dat hij de nadruk op diversiteit af vond doen aan de kwaliteit van Discovery. ‘In de oude serie waren de acteurs ook van diverse achtergronden, maar het ging niet de verhalen domineren. Elke rol zou met elke acteur gespeeld kunnen zijn.’ Duits was het er niet mee eens dat de diversiteit afdeed aan de kwaliteit van Discovery. Volgens haar was de serie vooral minder sterk doordat afleveringen niet episodisch zijn. Ze vond het wel interessant hoe er anders gereageerd wordt op diversiteit toen en nu. ‘Het verschil met toen is dat fans tegenwoordig vocaal zijn op internet. Sciencefiction zegt altijd iets over de tijd waarin het gemaakt wordt. Veel fans zitten nu met de vraag, voor wie is deze serie nou? Het gaat om identiteit: wie mag er bij de club?’
Tekst: Ellen Theuws. Dit is het verslag van een lezing van Radboud Reflects. Foto: Wikimedia Commons
