De huidige kankermedicijnen zijn heftig. Ze vallen weliswaar de tumoren aan, maar ook de gezonde lichaamscellen krijgen ervan langs. ‘Wat je het liefste wilt, zijn medicijnen die zich exclusief richten op de tumorcellen’, zegt Rutjes. ‘En dat kan door ze te binden aan antilichamen die zich specifiek hechten aan tumorcellen, daarmee kooi je tegelijk het medicijn. Pas bij de tumor maakt het medicijn zich los en kan het gericht zijn werk doen.’ Deze zogeheten medicijn-antilichaamverbindingen zijn een veelbelovende trend in de geneesmiddelenontwikkeling. Met het bouwen van nieuwe moleculen levert Rutjes’ onderzoeksgroep de noodzakelijke eerste stap.
Octrooi
Na lang stoeien in het lab werd in 2010 het molecuul BCN gesynthetiseerd. Lekker reactief om ergens chemisch aan vast te klikken en relatief eenvoudig te maken. Ter vergelijking: het eerste Amerikaanse concept van een dergelijk reactief klik-molecuul vergde twaalf chemische stappen, Rutjes’ groep maakte BCN in vier stappen. ‘We hadden een simpelere technologie gevonden die bovendien een molecuul met een sneller reactievermogen opleverde.’ BCN werd geoctrooieerd en gaat momenteel via Synaffix, een spin-offbedrijf van de Radboud Universiteit, opgericht door voormalig universitair hoofddocent Floris van Delft, op voor een klinische trial met kankerpatiënten. Dit in samenwerking met farmaceutische multinationals. Ondertussen werkte Rutjes verder aan een nieuwe technologie die medicijnen nog beter kan modificeren. Waar bij BCN enzymen in het menselijk lichaam het medicijn langzaam loskoppelen, heeft hij nu een molecuul gebouwd, TCO, dat met een extra toegediende hulpstof kan zorgen voor een snelle loskoppeling. Ook is TCO nog veel reactiever, waardoor deze technologie goede diensten kan bewijzen bij het zicht baar maken van tumoren met radioactieve stoffen.
In plaats van dat deze stoffen dagenlang moeten circuleren in het lichaam voordat ze binden aan de tumorcellen, met alle bijwerkingen van dien, laat je nu eerst alleen het antilichaam circuleren, en dien je het radioactieve label pas na verloop van tijd toe om in het lichaam vast te klikken aan het antilichaam. Door de snelle klikreactie wordt de tumor vervolgens vlot zichtbaar. Ook TCO is geoctrooieerd. ‘Als er medicijnen ontwikkeld worden op basis van onze technologie, willen we als Radboud Universiteit een graantje meepikken.’ Bovendien gelden octrooien als een kwaliteitskeurmerk: ‘Zonder octrooien zouden farmabedrijven nooit investeren in nieuwe medicijnen.’
Malaria
Soms eindigt een molecuul heel ergens anders dan verwacht. Zo ontwikkelde Rutjes op verzoek van Joost Schalkwijk van de afdeling Dermatologie van het Radboudumc een molecuul dat enzymen in het huidweefsel van psoriasispatiënten remt. Die enzymen zouden de huidontsteking veroorzaken. ‘Dat bleek niet te kloppen. Dan is de vraag: kunnen we met deze moleculen misschien iets anders?’ Dat andere bleek uiteindelijk malaria. Het molecuul vormde de kiem voor een nieuwe malariapil die binnenkort klinisch wordt getest. ‘Zo ontwikkelen we met ons fundamenteel onderzoek de moleculaire basis voor medicijnen van de toekomst.’
Tip: Koester vertrouwen in de wetenschap
‘Ook bij nieuwe medicijnen en vaccins. Laat je niet afleiden door complottheorieën en nepnieuws.’
Floris Rutjes (Heiloo, 1966) | Hoogleraar Organische scheikunde | Studeerde scheikunde aan de Universiteit van Amsterdam en is daar in 1993 gepromoveerd.
Foto: Dick van Aalst