De populariteit van Bosch' werk is geen modern fenomeen; de naam en de kunst van de schilder waren ook in zijn eigen tijd al bekend. Kunsthistorica Marieke van Wamel onderzocht wie de opdrachtgevers en eigenaren van zijn schilderijen waren en hoe ze in contact stonden met Jheronimus Bosch’ werk en met elkaar. ‘De relatie tussen het werk van Bosch en zijn opdrachtgevers wordt vaak nogal eendimensionaal beschreven’, legt Van Wamel uit. ‘Zo is er gesuggereerd dat de adel zijn schilderijen vooral waardeerde omdat ze in de mode waren. Maar dat doet weinig recht aan de artistieke en intellectuele drijfveren van deze kunstliefhebbers. En zeker voor de burgerelite was een werk van Jheronimus Bosch waarschijnlijk een van de meest prestigieuze aankopen die ze konden doen. Daarom zullen ze de kunstenaar zorgvuldig hebben uitgekozen.’
Van Wamel onderzocht veel van de 21 werken uit het kernoeuvre van Bosch in relatie tot de opdrachtgevers en vroege bezitters van zijn werk. Omdat er maar weinig informatie bewaard is gebleven over opdrachten die aan Bosch en zijn werkplaats zijn gegeven, was het niet gemakkelijk om de kunstwerken te verbinden met specifieke opdrachtgevers. Van Wamel: ‘Maar er zijn andere methoden. Ten eerste lieten een aantal opdrachtgevers zichzelf en hun familieleden op het schilderij afbeelden. Ten tweede worden werken van Jheronimus Bosch beschreven en opgenomen in inventarissen van laat vijftiende- en zestiende-eeuwse kunstcollecties.’
Burgerelite
De burgerelite besteld bij Bosch vooral schilderijen met devotionele portretten. Daarop worden hedendaagse individuen, families of een gezelschap van personen in een religieuze context weergegeven. De belangrijkste functie van deze religieuze werken was herdenking, maar ze dienden ook om sociale status en prestige te vertegenwoordigen. De portretten van Bosch verbeelden een breed spectrum van opdrachtgevers: van de notabelen van de stad ’s-Hertogenbosch tot de stedelijke elite van Antwerpen.
De devotionele portretten zijn de meest directe informatiebronnen over Bosch’ opdrachtgevers die, met name als het om hun eigen portret ging, hun invloed uitoefenden op het ontstaan van het kunstwerk. ‘Maar wat betreft de algehele compositie en vormgeving van het schilderij kunnen we ervan uitgaan dat de inbreng van Jheronimus Bosch groot of zelfs beslissend zal zijn geweest. Hij werd geselecteerd op zijn kenmerkende stijl en aanpak’, zegt Van Wamel. ‘Als je zijn werken met devotionele portretten vergelijkt met die van andere schilders zie je dat die van Bosch minder traditioneel zijn dan gebruikelijk, en dat is kenmerkend voor zowel de stijl van de schilder als voor de smaak van zijn opdrachtgevers.’
Religieuze instellingen
Een tweede groep opdrachtgevers van Bosch zijn de religieuze instellingen. Het is een moeilijk te analyseren groep, omdat geen van de schilderijen die Bosch voor kerken en kloosters maakte de eeuwen heeft overleefd. Van Wamel: ‘Om de relatie tussen Bosch’ werk en kerkelijke opdrachtgevers te duiden, heb ik me daarom vooral gebaseerd op referenties in kronieken en administratieve archieven.’ Het patronage van de vele kloosters en kerken in de stad en de omgeving van ’s-Hertogenbosch zal zeker van groot belang zijn geweest voor Jheronimus Bosch. Zo staat beschreven dat schilderijen van Bosch op prominente plaatsen in de Sint-Janskerk in 's-Hertogenbosch hingen. Hij schilderde minstens één altaarstuk bestemd voor een kerk buiten de stad. Verder ontving hij verschillende opdrachten van de Lieve Vrouwe Broederschap. De leden van de broederschap die het werk van Bosch selecteerden, behoorden tot de burgerelite. De schilderijen waren echter bedoeld voor locaties met een religieus karakter. Veel geestelijken hadden blijkbaar waardering voor de verbeelding van religieuze onderwerpen door Jheronimus Bosch.
Adel
In de zestiende eeuw vonden werken van Bosch hun weg naar vele collecties van Europese adel en koningshuizen, met name in het Bourgondisch-Habsburgse rijk, waar 's-Hertogenbosch deel van uitmaakte. Het aantal schilderijen van Bosch in elke collectie is zeer beperkt. Daarentegen is het totaal aan collecties waarin werk van Bosch te vinden is opvallend groot. ‘De liefhebbers in kwestie, van verschillende Europese komaf, maakten allemaal deel uit van de kringen rond het hof in Nederlanden’, zegt Van Wamel. ‘Het is zeer waarschijnlijk dat de artistieke adviseurs in dienst van het hof verantwoordelijk waren voor het herkennen van de kwaliteit van Jheronimus Bosch en het onder de aandacht brengen van zijn werk bij de hoge adel.’ De aantrekkingskracht van de schilderijen van Jheronimus Bosch op de hoge adel lag vooral in de (intellectuele) betekenis van de schilderijen en de status van het eigendom. Veel van de eerste eigenaren stonden in nauw contact met elkaar en zullen ongetwijfeld elkaars smaak hebben beïnvloed.
Verbonden lagen
Hoewel er substantiële verschillen waren tussen de drie sociale lagen van eigenaren en opdrachtgevers, moeten ze niet als te strikt gescheiden worden beschouwd, concludeert Van Wamel. ‘Instellingen zoals de Lieve Vrouwe Broederschap bewogen zich tussen de werelden van de stedelijke elite en de geestelijkheid en leden van de burgerlijke elite opereerden in de omgeving van het hof’, legt Van Wamel uit. ‘Jheronimus Bosch was geen schilder van pracht en praal. Integendeel, zijn beeldtaal en de inhoud van zijn werk getuigen van een bijzonder kritische houding ten opzichte van een opzichtig uiterlijk vertoon en schone schijn. In zijn werk ligt de nadruk niet op de realistische weergave van de materiële wereld maar veel meer op de essentie daarvan; de betekenis en het idee. De voorkeur voor dit aspect van Bosch' werk werd gedeeld door alle opdrachtgevers en eigenaren van zijn schilderijen, of het nu leden van de burgerlijke elite, de geestelijkheid of de adel waren. Door het bezit van schilderijen van Jheronimus Bosch wilden ze zich associëren met de manier waarop deze kunstenaar de wereld waarnam en weergaf.’