De dood is de grootste angst van de mens. Tegelijkertijd voelen mensen zich aangetrokken tot films over dood en tragedie. In haar project Beyond a Fear of Death probeert communicatiewetenschapper Enny Das die paradox op te lossen: gebruiken mensen tragische films om tijdelijk aan hun doodsangst te ontsnappen, of juist om die te accepteren en erboven uit te stijgen? ‘De dood is helemaal weggesaneerd uit onze moderne cultuur’, zegt Das. ‘Begraafplaatsen liggen ver buiten het centrum, we zien liever geen lijken. Heel veel mensen hebben angstvisioenen over hoe afschuwelijk het is om dood te gaan. Maar het is toch een onderdeel van het leven. De vraag is: kunnen films helpen bij het veranderen van iemand attitude ten opzichte van de dood?’
De heersende theorie op dit gebied is de Terror Management Theory (TMT), die stelt dat angst voor de dood nooit kan worden overwonnen, maar alleen kan worden onderdrukt. Das: ‘Maar waarom kijken mensen dan films die over de dood gaan? In dit project komen mijn twee favoriete onderzoekslijnen samen: onderzoek naar ontroerende inspirerende films waarin de dood een rol speelt, en een dominante theorie die stelt dat mensen er zo weinig mogelijk aan denken. Ik heb nog nooit een project gehad waarbij ik dacht: ik moet die puzzel oplossen.’
Eerste resultaten
Het project Beyond a Fear of Death startte in 2019. Binnenkort presenteert Das de resultaten van haar meest recente studie. Tijdens een experiment reflecteerden proefpersonen eerst op hun eigen dood, of op de dood van een dierbare. Een controlegroep reflecteerde niet. Vervolgens zagen de proefpersonen de film Me Before You, een Engelse romcom waarin hoofdpersoon Will zijn leven vanwege zijn handicap wil beëindigen, waarbij hij zijn geliefde Louisa verdrietig, maar accepterend, achterlaat. Proefpersonen zagen het verhaal ofwel door de ogen van Will (die dood wil) of door de ogen van Louisa (die iemand verliest). Daarna werd met verschillende vragen getest hoe mensen naar de dood kijken, of ze er angst voor hebben en in welke mate ze gedachten aan de dood vermijden of accepteren. ‘De resultaten laten zien dat de film attitudes ten aanzien van de dood positief kan beïnvloeden. Mensen worden minder vermijdend, minder bang. Máár… alleen als de angst voor de dood al saillant was en de kijker wat ouder is. Hoe oud weten we nog niet precies, maar nu zou ik zeggen vanaf zo’n 40 jaar. En daarnaast blijkt dat het verhaal je emotioneel echt moet raken’, vertelt Das. ‘Voor jongeren werkt het juist averechts, die worden nog banger voor de dood. Die gaan nog meer vermijden. Datzelfde vonden we in de eerste studie, waarin we het einde van de film hadden gemanipuleerd.’
Films als therapie
De resultaten van de twee studies wijzen erop dat de heersende opvatting van onderdrukking vanuit de Terror Management Theory niet de enige manier is om met de dood om te gaan. Tragische films over de dood lijken kijkers juist uit te nodigen om na te denken over de dood. Das: ‘Het probleem met angst is dat je ervan wegblijft. En omdat je gaat vermijden, kom je er niet vanaf. Films kunnen denk ik fungeren als een soort niet heel confronterende therapie, want het gaat over iemand anders. Door emoties virtueel door te maken op een veilige manier, kun je een beetje oefenen met een moeilijk thema als de dood.’
Komende experimenten moeten die bevindingen verder gaan onderbouwen en uitdiepen. ‘We willen bijvoorbeeld onderzoeken of ontroering inderdaad een voorwaarde is om attitudes te veranderen, wat het verschil is tussen de eigen dood en verlies van een dierbare, en of het ook genoeg is als de dood meer symbolisch is, zoals het beëindigen van een relatie. Ik zou willen dat ik meer uren in een dag had, ik kan zo nog twintig experimenten opnoemen die ik zou willen draaien’, zegt Das lachend.
Kunst als experiment
Vanaf 8 juni komt er in ieder geval een nieuwe, spannende fase aan voor het project, waarvan Das vast een tipje van de sluier kan oplichten. ‘Het wordt een art meets science-project over de dood in cultuurhuis Felix Meritis in Amsterdam. In een kunstinstallatie van Babs Bakels en Vibeke Mascini - een grote zaal gevuld met botstof – ondergaan mensen een ingrijpend Boeddhistisch visualisatieritueel dat doodsangst zou helpen verminderen. Dat ga ik meten.’
Het art meets science project This body that once was you wordt in het VPRO radioprogramma OVT op zondag 30 mei uitgebreid besproken, waarbij ook deelnemers geworven worden. Daarnaast wordt er een extra aflevering aan het onderzoek gewijd, als aanvulling op de nieuwe VPRO-podcastserie Kassiewijle, die op 27 mei wordt gelanceerd en over de dood gaat. In beide gevallen zal Enny Das toelichting geven.
Foto: Karen Zhao via Unsplash.