Zowel in Guatemala als El Salvador vonden in de vorige eeuw bloederige oorlogen tussen de autoritaire regimes en guerrillagroeperingen plaats, met in beide landen veel burgerslachtoffers. In Guatemala paste het leger de tactiek van de verschroeide aarde toe – het vernietigen van alles van waarde bij het terugtrekken uit een gebied. ‘Hierbij brachten ze inheemse bewoners zo massaal om, dat er wordt gesproken van een genocide’, vertelt Marileen La Haije, postdoc bij het Radboud Institute for Culture and History en docent bij de opleiding Spaanse Taal en Cultuur.
Deze en andere gruwelen komen naar voren in waarheidsrapporten over de oorlogen. Ze maken duidelijk dat de oorlog weliswaar voorbij is, maar dat mensen nog steeds met angst en wantrouwen leven. Toch vertellen de rapporten niet het hele verhaal, doordat het perspectief van de daders soms niet wordt meegenomen. ‘Het is terecht dat de aandacht in waarheidsrapporten uitgaat naar de slachtoffers, maar tegelijkertijd doen ze niet altijd recht aan de complexe situatie in El Salvador en Guatemala.
Voor haar proefschrift analyseerde La Haije de rol van waanzin in romans over de oorlogen. Romans kunnen de complexiteit in de naoorlogse samenlevingen bij uitstek illustreren, mede doordat je het perspectief volgt van oorlogsmisdadigers. ‘In een verhaal met een ik-verteller volg je iemands gedachten op de voet, je nadert diegene en krijgt tot op zekere hoogte begrip voor die persoon, zelfs al is het iemand die gruweldaden verricht’, vertelt La Haije. ‘De boeken praten de daden absoluut niet goed, maar ze maken inzichtelijk in welke situaties ze kunnen ontstaan.’
Gerecycled geweld
La Haije noemt El arma en el hombre (Het wapen in de man) van de Salvadoraanse schrijver Horacio Castellanos Moya. Die roman gaat over een ex-militair van arme komaf. Tijdens de oorlog is hij getraind tot een “máquina de matar”, een efficiënte gevoelloze killer. Na de oorlog is hij gedemobiliseerd en moet hij zich heruitvinden. Eerst worden zijn vaardigheden gebruikt door drugsbendes en later gaat hij aan de slag bij de Amerikaanse Drug Enforcement Administration (DEA). ‘De oorlog is weliswaar beëindigd, maar het geweld wordt gerecycled. Er zijn allerlei partijen die getrainde killers, zoals het hoofdpersonage, inzetten voor hun eigen doeleinden.’
Het maakt dat mensen in El Salvador en Guatemala nog altijd op hun hoede zijn, altijd voorbereid op onvoorspelbaar geweld. La Haije ervaarde dit zelf tijdens haar verblijf in Guatemala. ‘De rode bussen werden afgeraden omdat die regelmatig konden worden overvallen door bendes. Om vergelijkbare redenen droegen mensen vaak twee telefoons bij zich. Een neppe om af te geven en een echte, beter verstopt. Mensen hebben zich allerlei gedragingen die iets weg hebben van paranoia eigen gemaakt als overlevingsmechanisme.’
Vluchten
Literatuur maakt de dreiging, de extreme achterdocht en behoedzaamheid in deze samenlevingen invoelbaar. Tegelijkertijd is schrijven over de oorlogen, juist doordat deze sporen nog zo tastbaar zijn, gevaarlijk. Zo moest Castellanos Moya naar Mexico vluchten na bedreigingen. ‘Romanschrijver is geen dankbaar beroep in Guatemala en El Salvador. Dat beschrijft de Guatemalteekse schrijver Eduardo Halfon heel treffend in een essay in the Guardian. In Guatemala heerst een culture of silence. Over de genocide in de jaren tachtig, het extreme racisme en het hoge aantal moorden op vrouwen wordt gezwegen. En schrijvers die zich, zoals Halfon, toch uitspreken krijgen te maken met intimidaties en bedreigingen.’
Toch hebben hun inspanningen effect. Internationaal worden de boeken van schrijvers als Castellanos Moya en Halfon veel gelezen. Het voortdurende geweld komt daardoor op de kaart. Binnen Guatemala en El Salvador vindt eveneens een verschuiving plaats, ondanks dat analfabetisme er nog een probleem is en niet iedereen de boeken kan lezen, laat staan kopen. ‘Toen El arma en el hombre net verscheen, reageerden sommigen dat het geweld wel erg overdreven beschreven was. Inmiddels erkent men dat zulke fenomenen in naoorlogs El Salvador daadwerkelijk aan de orde van de dag zijn en langzaam maar zeker worden ze ook buiten de literatuur bespreekbaar.’
Foto: Een gedenkteken in El Salvador. Bron: Wikimedia Commons.
