‘An Act of Affection’ is gemaakt door de Vietnamese Viet Vu. De korte documentaire is nog tot en met 25 april te zien als onderdeel van Go Short. Het online filmfestival vindt voor de tiende keer plaats, dit jaar voor het eerst volledig online. ‘Affection’ volgt Pierre, een Portugese man. Het beeld dat in de eerste minuten wordt geschetst is van een eenzame man in een rommelige omgeving. Pierre is homo, heeft nog maar weinig contact met de buitenwereld en zoekt affectie die de wereld hem niet direct biedt.
‘Roze ouderen’ in Nederland
Ook in Nederland kampen LHBT-ouderen vaak met unieke situaties en problemen. Roos Pijpers sprak de afgelopen jaren met een grote groep zogenaamde ‘roze ouderen’, een geuzennaam die ze vaak voor zichzelf hanteren. Ze deed onderzoek naar hoe de zorgvraag van deze groep beïnvloedt wordt door hun culturele en seksuele achtergrond. ‘Het sociale netwerk ziet er voor roze ouderen vaak heel anders uit’, verklaart Pijpers. ‘Veel roze ouderen hebben geen partner, hebben geen kinderen. In sommige gevallen hebben ze ook een moeizame band met de familie. Waar hetero-ouderen in veel gevallen kunnen leunen op mantelzorg, is bij deze groep daardoor veel vaker professionele hulp nodig.’
Die professionele zorg moet vervolgens wél sensitief zijn voor de specifieke wensen en behoeftes van roze ouderen. ‘Deze groep is niet altijd klaar om uit de kast te komen, zeker tegen een onbekende. Hulpverleners moeten niet ‘Wie is uw man?’ of ‘Wie is uw vrouw?’ vragen, maar ‘Wie is uw partner?’ Neutraal taalgebruik en beter begrip maakt de drempel voor deze ouderen net wat lager.’
Dat wil overigens niet zeggen dat alle roze ouderen in Nederland met eenzaamheid en gerelateerde problemen kampen, wil Pijpers benadrukken. ‘Net als bij hetero-ouderen is elk verhaal anders. Veel roze ouderen zijn tevreden over het leven dat ze hebben geleid, of halen er geluk uit dat ze op een later moment in hun leven zonder veel problemen alsnog uit de kast kunnen komen. Maar er zijn gewoon bepaalde unieke factoren die bijdragen aan een andersoortige problematiek voor sommige roze ouderen.’
Roze Loper
Verschillende organisaties zetten inmiddels stappen om deze problematiek te erkennen en aan te pakken. Een van de meest prominente is de ‘Roze Loper’, een officieel keurmerk waarbij inmiddels ruim honderd zorginstellingen zijn aangesloten. Instellingen met dit keurmerk hebben onder andere verpleegkundigen die trainingen zijn doorlopen om beter op de specifieke wensen en behoeften van roze ouderen te reageren. Maar ze vertonen ook LHBT-documentaires voor bewoners, om het gesprek aan te wakkeren en laagdrempelig te houden.
Pijpers: ‘Zo’n brede aanpak is echt nodig om effect te hebben. Bij sommige zorginstellingen is het slechts een tijdelijk stokpaardje. Een nieuwe manager komt binnen en wil goede sier maken met een spannend nieuw initiatief, maar als de glans eraf is komt de prioriteit al gauw ergens anders liggen. Er moet echt constante aandacht op zitten om dit goed te laten lopen.’
Vervelende buren
Van de thuiswonende roze ouderen die Pijpers voor haar onderzoek sprak, gaf veertig procent aan wel eens een vervelende ervaring te hebben met buren of wijkgenoten. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij ouderen die na een lang heterohuwelijk uit de kast komen, en vervolgens plots anders aangekeken worden door de buurt.
‘Zo’n ervaring is heel subjectief, maar kan wel zijn sporen nalaten. Sommige ouderen zijn al ontdaan door een nare of afwijzende blik van een buurman, anderen reageren stoïcijns op scheldpartijen van buurtgenoten. Dat kan ervoor zorgen dat sommige ouderen minder geneigd zijn om hulp te vragen in de buurt, waardoor ze wat meer teruggetrokken leven,’ legt Pijpers uit.
Coronacrisis
Voor eenzame roze ouderen was de coronacrisis het afgelopen jaar een dubbele klap. Het contact voor ouderen werd in veel gevallen beperkt tot een handjevol directe familieleden. Pijpers: ‘Ontmoetactiviteiten met lokale COC’s kwamen stil te liggen, ze konden niet meer afspreken met gelijkgestemden. Juist voor deze groep die niet altijd op familiecontact kan leunen was er veel extra eenzaamheid.’
‘In april vorig jaar, aan het begin van de coronacrisis, is één van de respondenten van mijn onderzoek overleden in een verzorgingshuis. De zorgverleners daar deelden dat overlijden met de familie, terwijl die eerder het contact met de oudere verbroken hadden. De vrienden in het roze circuit, die de respondent voor corona nog regelmatig zag, hoorden daardoor pas weken later en ná de begrafenis van het overlijden. Dat is natuurlijk een heel tragisch, extreem voorbeeld, maar ik heb ook andere respondenten ouder, zieker en zwakker zien worden na die eenzame eerste maanden.’
Afstand en genegenheid
In ‘An Act of Affection’ houdt documentairemaker Viet Vu eerst vooral afstand tot Pierre. Via de camera stelt Vu enkele vragen, maar het het gesprek voelt voor de buitenstaander wat ongemakkelijk aan. Tegen het einde stellen beide zich echter opener op, en verleent Vu de ‘affectie’ uit de titel: een innige, liefkozende knuffel. Niet intiem, eerder aandoenlijk: Pierre lijkt zich gezien te voelen, kan eindelijk ontspannen.
Vanzelfsprekend is zulke genegenheid absoluut niet de oplossing voor elke oudere. Als buitenstaander kan het soms lastig zijn om de eerste stap te zetten. ‘Je moet ook zeker niet mensen uit de kast willen trekken,’ waarschuwt Pijpers. ‘Mensen hebben een lange geschiedenis van heel of half in de kast zitten, en zijn er lang niet altijd klaar voor om daar open over te zijn naar de buitenwereld. Je kunt niets anders doen dan wat je naar andere ouder wordende buren kunt doen: in gesprek gaan, kijken of je ze hulp kunt bieden, en openstaan om te helpen wanneer dat kan. Blijf in contact, dat waardeert iedereen.’
Afbeelding: still uit 'An Act of Affection', van Viet Vu