Isaac Newton zat onder een boom toen een appel op zijn hoofd viel en hij het idee voor zwaartekracht kreeg. Het is misschien wel de moeder aller toevallige ontdekkingen. Een mooi verhaal, vindt wetenschapssocioloog Willem Halffman. ‘Maar los van de vraag of het klopt, zijn uitvindingen eigenlijk nooit toevallig. Wetenschappers doen regelmatig vondsten die ze niet hadden verwacht, maar het is niet zo dat ze helemaal niet op zoek waren. Toeval is daarom eigenlijk de verkeerde term.’ Serendipiteit, het onverwacht vinden van iets bruikbaars, terwijl je iets heel anders zocht, is daarom een passender term, vertelt Halffman.
LSD
‘Neem de ontdekking van bakeliet. Fenolhars, de stof waarmee bakeliet wordt geproduceerd, werd voor het eerst ontdekt door Adolf Bayer die zocht naar nieuwe kleurstoffen. Die plakkerige substantie leek hem niet meer dan afval.’ Vervolgens stuitten andere onderzoekers op de stof zonder er iets mee te kunnen totdat scheikundige Leo Baekeland in 1907, 35 jaar na Bayers vondst, met fenolhars in aanraking kwam. ‘Hij zocht naar een alternatief voor schellak, een isolatiemateriaal, maar nadat hij de hars onder een pers legde zag hij de grote bruikbaarheid van de hard geworden substantie. Je kunt dus wel iets tegenkomen, maar je moet het ook opmerken’, aldus Halffman.
LSD is een ander voorbeeld. De Zwitserse chemicus Albert Hofmann zocht naar medicijnen tegen migraine, maar nadat hij met een vinger proefde van zijn beoogde medicijn voelde hij zich ’s avonds vreemd. Een paar dagen later gaf hij zichzelf een grotere dosis en ontdekte zo LSD. ‘De vraag is steeds wat je met zo’n ontdekking doet, hoe je interpreteert wat je waarneemt. De CIA zag in LSD een waarheidsserum, hippies dachten door LSD het licht te zien en later werd het ingezet in de psychiatrie. Of neem viagra, oorspronkelijk als medicijn tegen hartkrampen bedoeld. De erecties waren een ongewenste bijwerking. Van die bijwerking maakten ze de hoofdwerking.’
Dichtgetimmerd
Om tot onverwachte ontdekkingen te komen, hebben wetenschappers ruimte nodig om aan te klooien, stelt Halffman. ‘Ik ben socioloog, maar in mijn geval betekent dit dat ik in het wilde weg dingen ga lezen. Werken van psychologen of filosofen. Voor een natuurkundige kan het een experiment in het lab zijn. Zoals bij Andre Geim en Konstantin Novoselov die in 2004 met plakband het grafiet uit een potlood afpelden tot ze een grafeenlaag met slechts enkele atomen overhielden.’ Voor deze vinding wonnen ze in 2010 de Nobelprijs.
Volgens Halffman is deze ruimte er minder dan vroeger. ‘Dat komt enerzijds doordat wetenschappers veel meer protocollen volgen in hun onderzoek. Ze voeren uit wat ze van tevoren hebben gepland. Dit draagt bij aan betrouwbaarder kennis, een goede ontwikkeling natuurlijk, maar het verkleint de mogelijkheid om iets onverwachts te ontdekken.
Daarnaast werken wetenschappers veel meer projectmatig. Onderzoeksprojecten zijn van begin tot eind dichtgetimmerd. Het ligt al vast wanneer experimenten klaar zijn en wanneer de artikelen verschijnen. Er is dus geen tijd om een zijpaadje in te slaan. Ik las over een wetenschapper die eind jaren zestig negen jaar lang niet publiceerde omdat hij de fysiologie van zebravisjes onderzocht. Dat is vandaag de dag onmogelijk.’
Aanklooivrijdag
Halffman begrijpt de huidige tendensen. De maatschappij verwacht terecht dat wetenschappers leveren. Tegelijkertijd bewijzen de voorbeelden dat ruimte om aan te klooien tot mooie vondsten leidt. ‘De Nobelprijs voor de onverwachte ontdekking van Geim en Novoselov lijkt daarom op een soort protest vanuit de wetenschap. Zo van “laat ons met rust”. Aanklooitijd is een voorwaarde voor goede wetenschap. Plan bijvoorbeeld een aanklooivrijdag in of desnoods alleen een aanklooimiddag.’