Volgens de vliegschaamtelozen geeft het geen pas om mensen op hun individuele verantwoordelijkheden aan te spreken als de overheid geen regels stelt. Het idee is dat het geen effect op de klimaatproblematiek heeft als een individu minder broeikasgassen uitstoot. Alleen overheidsingrijpen zou zoden aan de dijk zetten, bijvoorbeeld door vliegen veel duurder te maken.
Kan de filosoof dit debat nog wat verhelderen? Op zich hebben de critici van individuele verantwoordelijkheid gelijk als ze het belang van overheidsingrijpen benadrukken. De reden is dat de klimaatproblematiek een sociaal dilemma vormt: een situatie waarin er een conflict bestaat tussen individueel en collectief belang.
Gevaarlijke klimaatverandering
Voor een individu lijkt het rationeel om het vliegtuig te pakken naar een begeerde verre bestemming. Men plukt daarvan de vruchten, terwijl men van de eigen vlucht geen milieuschade ervaart. De milieuschade wordt over de gehele wereldbevolking verdeeld, inclusief toekomstige generaties.
Maar omdat die rationaliteit voor iedereen hetzelfde is, wordt er veel te veel gevlogen en belanden we in een situatie die uiteindelijk voor iedereen nadelig is, namelijk: gevaarlijke klimaatverandering. De oplossing voor een sociaal dilemma is het maken van een gezamenlijke afspraak, in het geval van vliegen bijvoorbeeld door het duurder te maken of vluchten binnen Europa te verbieden.
Om sociale dilemma’s te doorbreken hebben we een zwaard van boven nodig, zoals de Engelse filosoof Thomas Hobbes al in 1651 in zijn beroemde boek Leviathan vaststelde. Natuurlijk kan de overheid niet uit het niets beleid voeren. We leven in een democratie en daarom zal eerst de meerderheid van de bevolking kenbaar moeten maken dat ze achter dat beleid staat. De voornaamste individuele verantwoordelijkheid is dan ook om als burger bij politici aan te dringen op een strenger klimaatbeleid.
Maar hebben we dan op deze burgerplicht na geen individuele plichten? Jawel, ook voordat de overheid in actie komt en het sociale dilemma oplost, hebben we verantwoordelijkheden in onze rol als consument.
Natuurlijk zijn er obstakels. Vaak is het moeilijk om als consument aan de juiste informatie te komen over wat wel of niet milieuvriendelijk is, of zijn milieuvriendelijke alternatieven moeilijk te verkrijgen. De maatregelen met de meeste milieu-impact zijn echter verrassend simpel: minder vlees en andere dierlijke producten eten, minder verre vliegreizen maken en minder gezinsuitbreiding.
Voorlopers laten zien dat een milieuvriendelijker leefstijl mogelijk is zonder daarvoor significant aan levenskwaliteit in te boeten. Daarmee is niet gezegd dat we helemaal niets verliezen als we bepaald gedrag niet meer vertonen. Het is bijvoorbeeld niet voor niets dat we graag verre reizen maken. Maar verre vliegreizen, vleesconsumptie of een derde kind zijn niet noodzakelijk om gelukkig te worden of een zinvol leven te leiden.
Individuele Consumptie
Maar zijn we ook verplicht deze maatregelen vrijwillig te treffen, dat wil zeggen: zonder dat de overheid dat van ons vraagt? Het antwoord hangt af van ons ethische uitgangspunt. Kijken we meer naar de consequenties van ons handelen of meer naar onze plichten?
Als we kijken naar de consequenties is het duidelijk dat de eerdergenoemde maatregelen, zoals het nalaten van vliegreizen naar plekken waar we graag naartoe willen, onszelf geluk kunnen kosten. Staat daar voldoende goeds tegenover?
Dat zullen de vliegschaamtelozen, zoals eerder gezegd, ontkennen. Het nalaten van individuele consumptie zou nutteloos zijn, omdat alleen overheidsingrijpen klimaatverandering kan tegengaan. Toch moet worden gerealiseerd dat een politieke meerderheid voor overheidsingrijpen niet uit de lucht komt vallen. Die ontstaat pas als burgers voorbeelden zien van andere manieren van leven.
Zoals gezegd tonen voorlopers dat een milieuvriendelijker leefstijl ook daadwerkelijk mogelijk is, zonder daarvoor significant aan levenskwaliteit in te boeten. Vandaar dat het effect van individuele actie veel verder rijkt dan de eigen consumptie. Ook het draagvlak voor verandering, en daarmee de kans op overheidsingrepen, wordt vergroot.
Logische Kortsluiting
Als we de plichten vooropzetten, zoals filosoof Immanuel Kant ons zegt te doen, lijkt de keuze simpeler. Volgens Kant behoren we alleen volgens die leefregels te handelen waarvan wij kunnen willen dat zij algemene wetten worden. Het lijkt dus een logische kortsluiting op te leveren om gedrag te vertonen waarvan men tegelijkertijd wil dat het door de overheid wordt verboden.
Een Kantiaan heeft geen coördinatie nodig om een sociaal dilemma op te lossen. Als men een vlucht niet zou maken ná invoering van milieubelastingen, behoort men die vlucht ook niet te maken vóór invoering.
Is er dus reden voor vliegschaamte? Voor de Kantiaan zeker. Als we de consequenties van ons handelen vooropstellen ligt het ingewikkelder. Dan hangt het ervan af hoe wij maatschappelijke veranderingsprocessen inschatten. In ieder geval lijkt het bediscussiëren van ons individuele gedrag het draagvlak voor klimaatbeleid eerder te vergroten dan te verkleinen.
Radboud Impact Day
Op donderdag 18 november 2021, de week voor Black Friday, voert de Radboud Universiteit een eendaagse landelijke campagne om (jonge) mensen aan te sporen om na te denken over hun consumptiegedrag en hoe zij via onderwijs en onderzoek invloed kunnen hebben op een duurzame toekomst.
Ook jij kunt helpen om het verschil te maken. Weten hoe? Lees verder
Tekst: Marc Davidson. Dit artikel verscheen eerder op Bij Nader Inzien. Foto: Kovah via Unsplash.