De islam werkt vrouwenrechten, zoals gelijke rechten voor man en vrouw, tegen. Waar of niet? Saskia Glas bestudeerde voor haar promotieonderzoek enquête-data over tienduizenden mensen in Arabische landen waar de islam de belangrijkste godsdienst is en ja, geeft ze onmiddellijk toe: in het algemeen hebben vrouwen in die landen minder rechten dan in bijvoorbeeld westerse landen. En hoe vaker Arabische mensen naar de moskee gaan, des te minder steunen zij bijvoorbeeld het idee van gelijke rechten voor man en vrouw.
Persoonlijke religiositeit en eigen interpretatie van islam
Maar dat is niet het hele verhaal. ‘Want sommige manieren van religieus zijn beïnvloeden het denken over gelijkheid juist positief’, vertelt Glas. ‘Arabische vrouwen die zich sterk religieus voelen, komen tot een interpretatie van hun religie waarbij zij waarden als gelijkheid en naastenliefde hoog aanslaan. En als je het zo benadert, is het niet zo gek dat ook religieuze mensen open kunnen staan voor het idee dat mannen en vrouw gelijk zijn.’
Nou kun je zeggen: fijn dat deze mensen het zo voelen, maar wat hebben ze daaraan als ze in sommige Arabische landen niet alleen over straat mogen? ‘Maar daarmee help je de zaak niet vooruit. Als het publieke debat, in het westen maar ook in Arabische landen, steeds begint en eindigt met: islam en vrouwenrechten sluiten elkaar uit - dan bied je geen enkele opening voor een gesprek over een andere interpretatie van wat religie is of kan zijn. En dat gesprek is wel van belang. Als mensen zich vrijer gaan voelen om hun religie persoonlijk te beleven, als ze niet alleen maar te horen krijgen: er is maar één interpretatie van je religie – dan wordt het denken daarover vaak geëmancipeerder, progressiever.’
Beter opgeleide vrouw is goed voor gezin
Niet alle vrouwenrechten liggen even gevoelig bij religieuze (mannelijke) moslims, constateert Glas. Zij vergeleek de opvattingen over het recht op onderwijs en het recht om een leidende politieke rol te vervullen, en daar wordt heel anders op gereageerd. ‘Politiek leiderschap ligt moeilijker, omdat het de rol van de vrouw in het gezin kan bedreigen én omdat een vrouw die boven mannen staat niet breed geaccepteerd wordt. Maar het is niet: dat kan nooit. Ik heb duidelijke verschillen in acceptatie gevonden tussen religieuze moslims, met name tussen landen die minder of meer democratisch zijn, zoals Saoedi-Arabië en Tunesië. Een hoog opleidingsniveau is minder problematisch. Sterker nog: gemiddeld genomen juichen religieuzere moslims dat juist toe, omdat een goed opgeleide vrouw een betere moeder en partner zou zijn.’ Zo’n uitleg, daar kun je als moderne westerse vrouw van vinden wat je wilt, vindt Glas. ‘Maar ook als je onderwijskansen biedt aan vrouwen met het oog op hun rol in het gezin, leidt dat tot keuzes waarvan de gevolgen niet helemaal te voorzien zijn. Ik vind daar dus hoe dan ook een empowering kant aan te zitten.’
Sociale ontwikkeling gaat over opinies
Glas promoveerde op 2 september op haar onderzoek aan de Radboud Universiteit. Een week eerder kregen zij en haar copromotor Niels Spierings te horen dat het European Journal of Politics and Gender (EJPG) hun artikel Support for feminism among highly religious Muslim citizens in the Arab region, een van de hoofdstukken uit Glas’ proefschrift, bekroonde met de EJPG Best Article Award 2020. Een mooie erkenning van vakgenoten, bevestigt Glas, die hopelijk de aandacht vestigt op haar stelling dat islam en vrouwenrechten wél samen kunnen gaan. ‘Ik had ook kunnen onderzoeken: hoeveel vrouwen hebben een betaalde baan, op welk niveau, et cetera - en dan kijken of er vooruitgang geboekt wordt. Maar sociale ontwikkeling gaat veel meer over opvattingen en meningen. Publieke opinie doét ertoe, maakt dat regimes vrijheden gaan toestaan. Juist daarom vind ik het zo belangrijk dat we niet zeggen: de islam is patriarchaal, seksistisch, vrouwonvriendelijk - en daarmee uit. Het ligt genuanceerder, andere opvattingen zijn mogelijk. Laten we het daarover hebben en kijken hoe we dat kunnen ondersteunen in plaats van het debat afkappen voordat het goed en wel begonnen is.’
Saskia Glas zet haar onderzoek naar islam en vrouwenrechten voort aan de Radboud Universiteit en zal zich in dat vervolg richten op de opvattingen van religieuze moslims in westerse landen.
Foto: A young Muslim couple and their toddler at Masjid al-Haram, by Mohammed Tawsif Salam - Own work, Wikimedia Commons