Kristof Jacobs is politicoloog en verbonden aan het Nationaal Kiezersonderzoek, dat al sinds eind jaren 70 rond elke nieuwe verkiezingen voor de Tweede Kamer nauwgezet de stemming en opvattingen van de burgers registreert. In de laatste rapportage, uit 2021, was Jacobs auteur van het hoofdstuk over het klimaat. Zal een van de partijen er dit jaar in slagen het klimaat als uniek issue te claimen, en betaalt dit zich uit bij de verkiezingen?
Jacobs verwacht van niet. ‘Het is erg lastig voor partijen zich met dit issue te onderscheiden. Weliswaar heeft het linkse blok met Timmermans een stevig klimaatprofiel, maar dat kunnen andere partijen ook claimen, zoals D66 met ex-klimaatminister Jetten.’ Wat het klimaat bovendien minder sexy maakt als campagnethema, is het ontbreken van conflictstof. ‘Critici voor klimaatbeleid zijn er bijna niet meer, klimaatontkenners zijn nog maar een klein blok kiezers. Zelfs de VVD formuleert nu in de persoon van Silvio Erkens een antwoord op klimaatproblemen, één gericht op technische ingrepen en nieuwe generaties kerncentrales.’
Versplintering
Het claimen van één issue is een teken voor een succesvolle campagne, analyseert Jacobs, naast het uitstralen van de competentie dat je de problemen binnen dit issue kunt oplossen. Er dienen zich twee issues aan die volgens hem de campagne kunnen gaan domineren, te meer daar ze – anders dan het klimaat – wél genoeg conflictstof bieden: vertrouwen in de politiek naast armoede en bestaanszekerheid. ‘Beide thema's zijn gelinkt aan nieuwe partijen die in staat lijken om grote groepen kiezers te trekken’, zo wijst Jacobs op BBB en Nieuw Sociaal Contract van Omtzigt.
In het verkiezingsonderzoek uit 2021 werd de vinger gelegd op een ogenschijnlijke tegenstelling: de stabiele ideologische oriëntatie van de burgers tegenover de toenemende versplintering van het politieke landschap. De oriëntatie van burgers is gericht op drie blokken, legt Jacobs uit: links, centrum rechts en radicaal rechts, met als vierde – minder prominent – het blok religieuze kiezers.
Toch staat dit volgens de politicoloog niet per se op gespannen voet met de versplintering (37 partijen op de kieslijsten in 2021): ‘Binnen die blokken hebben de kiezers wél waardering voor keuzemogelijkheden, bijvoorbeeld voor partijen die duidelijk willen regeren of andere die een stevige oppositiekoers varen, zoals de Partij voor de Dieren. Al is er overigens weinig waardering voor ruzieachtige afsplitsingen in eenpersoonsfracties.’
Twee nieuwe bruggen
Jacobs noemt de zekerheid van de premierswisseling naast de twee nieuwe – in potentie - grote partijen bijzonder in de huidige verkiezingen. Ook omdat de twee nieuwkomers zich allerminst aandienen als flankpartijen. Beide partijen kunnen volgens Jacobs immers bruggen slaan: enerzijds tussen het linkse, het centrum-rechtse en radicaal rechtse blok (NSC), anderzijds tussen het centrum-rechtse en radicaal rechtse blok (BBB). ‘Potentieel kan zich een heel nieuw landschap vormen, want dit zijn niet zomaar twee bruggen, maar gróte bruggen.’
Dit is deel 3 in een serie wekelijkse artikelen in de aanloop naar de verkiezingen voor de Tweede Kamer in november, met in elke aflevering een nieuwe duiding van een wetenschapper van de Radboud Universiteit.