‘Welke muziek vind je leuk?’ ‘Och van alles’, zullen veel mensen antwoorden. Op zondagmiddag kunnen ze gaan zitten voor een sonate van Johann Sebastian Bach. In de trein luisteren ze Radiohead, terwijl ze op een feestje vrolijk meezingen met Frans Bauer. Mensen genieten van allerlei soorten muziek en het idee dat bepaalde muziek beter is of dat er zoiets bestaat als een culturele hiërarchie, lijkt daarom verouderd.
‘In de achttiende en negentiende eeuw kon je je onderscheiden door je smaak’, vertelt Marcel van den Haak, cultuursocioloog aan de Radboud Universiteit. En in de eerste helft van de twintigste eeuw bereikte deze trend zijn hoogtepunt in Nederland. Zwart-wit gesteld: de elite luisterde klassieke muziek en het volk bezocht de kermis. ‘Als je voor een dubbeltje was geboren, werd je nooit een kwartje.’
Hoog en laag vermengen
Na de Tweede Wereldoorlog veranderde dit geleidelijk. Mensen kregen meer geld en vrije tijd waardoor musea en muziek breder toegankelijk werden. Tegelijkertijd ontstonden er nieuwe genres waardoor ‘lage’ en ‘hoge’ cultuur steeds meer vermengden. Popmuziek nam dankzij de jeugdcultuur een hoge vlucht. Films, eerder bedoeld als makkelijk vermaak op kermissen, werden steeds serieuzer genomen; media schreven erover en aan universiteiten werden ze geanalyseerd.
Reden genoeg om het idee van een culturele hiërarchie, zoals beschreven door de beroemde socioloog Pierre Bourdieu, naar de prullenbak te verwijzen? Toch niet, zo concludeerde Van den Haak in een paper op basis van interviews over muzikale voorkeuren – afgenomen toen hij nog in dienst was van de Universiteit van Amsterdam.
Vivaldi of 50 Cent?
‘Het onderscheid blijft bestaan, althans mensen hebben nog altijd het idee dat bepaalde genres hoger op de muzikale ladder staan.’ Van den Haak legde deelnemers aan zijn interviews een lijst met bands en muzikanten voor, variërend van ABBA, André Hazes en Aretha Franklin tot 50 Cent, Antonio Vivaldi en The Beatles. Ze moesten niet alleen invullen welke muziek ze zelf het leukst vonden, maar ook welke muziek volgens hen de hoogste status had.
Wat bleek? ‘Genres die van oudsher worden gelinkt aan een goede smaak werden nog steeds hoger aangeslagen, of ze hier nu zelf van houden of niet. Klassieke muziek scoorde hoger dan genres als rock, hiphop of dance. Tegelijkertijd zie je dat er verschillen bestaan bínnen genres, zo wordt de alternatieve muziek van Radiohead beter beoordeeld dan de hits van een artiest als Britney Spears.’
Guilty pleasure
Het zijn de jongeren (respondenten tot 40 jaar) die de hiërarchie opschudden door moderne muzieksoorten te plaatsen boven genres die traditioneel gezien het hoogst werden beoordeeld. ‘Zo plaatste een respondent Radiohead boven Bach vanwege hun complexe en innovatieve muziek.’ Overigens betekent dit niet per se dat jongere luisteraars enkel moderne muziek prefereren. ‘Je ziet ze ook teruggrijpen op oudere genres, popmuziek uit de jaren zestig en zeventig, bijvoorbeeld. Als socioloog vraag ik me direct af: in hoeverre is dit een manier om status aan je muzieksmaak te ontlenen?’
Hetzelfde geldt voor mensen die het hebben over hun guilty pleasures. ‘Door dit te noemen benadrukken ze dat ze normaal gesproken luisteren naar muziek die als goed wordt gezien. Tijdens colleges noemen studenten ABBA als guilty pleasure, maar die band maakt inmiddels zo’n comeback. Daar naar luisteren valt nauwelijks nog guilty te noemen. Bovendien kun je bij ABBA beargumenteren dat het ambachtelijk goede muziek is.’
Het artikel van Marcel van den Haak lees je hier.
Foto: Een optreden van Radiohead in 2008. Bron: Nicolas Lœuillet via Flickr.