Alle partijen in de Tweede Kamer roepen dat alles anders moet: minder dichtgetimmerde regeerakkoorden, meer mogelijkheden voor de Tweede Kamer om het kabinet te controleren, meer openheid, minder afspraken in de achterkamers waar de oppositie vervolgens niets meer aan kan veranderen.
En terwijl alles anders moet, vroegen de partijen de 79-jarige veteraan Herman Tjeenk Willink als informateur. Dat lijkt een paradox. Tjeenk Willink loopt al zijn hele leven in Den Haag rond en was al bij veel kabinetsformaties betrokken waarbij die cultuur die nu moet worden doorbroken juist is doorbroken. In de jaren 70 was hij als ambtenaar al betrokken bij meerdere kabinetsformaties, als informateur is dit de vierde keer dat hij is aangezocht. De eerste keer was in 1994.
En toch is de keuze voor deze veteraan niet raar. Want uitgerekend Tjeenk Willink waarschuwt al bijna zijn hele leven voor het gebrek aan controle op het kabinet door het parlement. Voor de groeiende kloof tussen Den Haag en de rest van het land. Dat deed hij in zijn functie als regeringscommissaris voor de Reorganisatie van de Rijksdienst in de jaren 80 en daarna als vicevoorzitter van de Raad van State. Telkens wees hij erop dat de zittende macht te weinig open stond voor kritiek.
Gemopper
Niet dat hij een roepende in de woestijn was. Al decennia is er bij elke formatie consensus dat het anders moet. Carla van Baalen, hoogleraar en directeur van het Centrum Parlementaire Geschiedenis aan de Radboud Universiteit onderzocht de zucht naar vernieuwing bij Haagse politici van de kabinetsformaties na de oorlog.
'Als je kijkt door de decennia heen, komt steeds hetzelfde terug', vertelt ze. 'Er wordt gemopperd over hoe het gaat en iedereen neemt zich voor om het anders te doen. En dat gemopper is luider als er een formatie is met dezelfde premier, zoals nu.'
Waarom het toch nooit lukt? Van Baalen weet het wel. ,,Een meerderheid die aan de macht komt, heeft geen belang meer bij het doorvoeren van veranderingen.’’ Ze heeft dan ook geen hoge verwachtingen. 'Het is van alle tijden, we willen echt meer dualisme, een regeringsprogramma op hoofdlijnen. En het moet allemaal ook opener, transparanter en democratischer. Hele bekende geluiden. Soms zie je dat men er net iets verder in komt dan een andere keer. Maar nooit gaat het dusdanig dat iedereen zegt: zo is het zoals we het allemaal willen.'
Minder harde afspraken
Zo wilde oud-premier Wim Kok minder vastleggen in harde afspraken en de Tweede Kamer meer overtuigen in het debat van de kabinetsplannen. Maar dat bleek toch lastiger dan gedacht. Van Baalen: 'Kok hield het niet vol. Terwijl als je het van tevoren even afstemt, dat is ook best wel efficiënt regeren op een bepaalde manier.'
En voormalig premier Jan Peter Balkenende had het in de campagne van 2002 over een regeerakkoord van een A4’tje, maar dat lukte niet. 'Al was het korter dan het regeerakkoord van het tweede paarse kabinet.'Huidig premier Mark Rutte zegt nu ook dat het anders moet. Zo wil hij een betere ambtelijke ondersteuning van Tweede Kamerleden, zodat die beter in staat zijn het werk van het kabinet te controleren en eigen onderzoek te doen. Minder regels zodat agenten en zorgmedewerkers minder tijd kwijt zijn aan papierwerk. Minder dichtgetimmerde regeerakkoorden zodat de Tweede Kamer over meer onderwerpen nog een eigen mening kan vormen. En een andere cultuur op ministeries.
Van Baalen ziet het niet gebeuren. Het ligt volgens haar niet voor de hand dat iemand die al drie kabinetten heeft geleid, zijn stijl en vergaderorde wezenlijk anders gaat aanpakken bij zijn vierde kabinet. 'Ik verwacht niet dat dat gaat gebeuren', zegt ze.
Niet in veertig dagen teruggedraaid
Ook Tjeenk Willink zelf is sceptisch. Bij zijn aantreden als informateur vorige week wees hij erop dat juist nu de drang groot is om een dik regeerakkoord te schrijven. De Tweede Kamer is met zeventien partijen versplinterd en er is behoefte aan stabiliteit. Dan zijn partijen geneigd dingen vooraf goed vast te leggen met elkaar. 'Wat in veertig jaar in een bepaalde richting is gegaan, heb je niet in veertig dagen teruggedraaid. Maar we moeten het wel proberen.'
Dat is om twee redenen nodig. Voor een stabiel bestuur willen partijen graag een meerderheidscoalitie. In de huidige verhoudingen kan dat niet zonder het CDA. En juist het CDA heeft met Kamerlid Pieter Omtzigt een criticus van de huidige politieke cultuur in zijn midden die eist dat er dingen veranderen. Zo niet, dan zal het CDA niet toetreden tot een kabinet. Of de partij krijgt een groot intern probleem.
En er is nog een reden. Ook kabinetsleden zelf klagen dat al dat vergader achter de schermen te belastend is. Het begon de afgelopen vier jaar al op maandagochtend met coalitieoverleg waarin de lijnen werden uitgezet van de week die voorlag.
‘Weet je hoeveel tijd dat kost?’
Minister van Sociale Zaken Wouter Koolmees werd tijdens de ziekte van zijn partijgenoot Kajsa Ollongren een half jaar vicepremier. Toen hij er vanaf was, zei hij tegen een collega-minister: 'Weet je wel hoeveel tijd dat kost?'
Want niet alleen zondagavond de troepen bellen, maar lunchen op dinsdag met Rutte en de andere vicepremiers, van alles afstemmen na de ministerraad op vrijdagavond. En tussendoor plooien gladstrijken bij het bewindsliedenoverleg op donderdagavond, even langsgaan bij de fractievoorzitter, bellen met een Kamerlid. Het overleggen houdt niet op.
Het vergadercircus is juist opgericht omdat kabinetten in het decennium-Rutte zelden konden rekenen op een meerderheid in Tweede en Eerste Kamer. Er moest nogal wat worden afvergaderd om dingen geregeld te krijgen. Toch zegt ook CDA-minister Wopke Hoekstra dat het anders moet: 'Er gaat te veel tijd verloren met overleg, alles is dichtgetimmerd. Dat moet anders. De overlegcultuur moet minder, dat kan ook.' Maar Hoekstra kan dan ook niet om de wens van ‘zijn’ Omtzigt heen.
Tekst: Jan Hoedeman en Hans van Soest. Dit artikel verscheen eerder in De Gelderlander. Foto: Christian van Elven via Flickr.