Dit soort grilligheid in oordelen wordt ‘noise’ genoemd. Over dit fenomeen schreef de psycholoog Daniel Kahneman zijn meest recente boek. Met zijn eerdere publicatie, Thinking: Fast and Slow, behaalde hij de bestsellerlijsten in vele landen, en gedurende zijn leven won hij voor zijn bevindingen velen prijzen, waaronder een nobelprijs. Radboud Reflects organiseerde in De Lindenberg een lezing van Kahneman, aanwezig via Skype. Na zijn lezing ging hij in gesprek met hoogleraar Noelle Aarts, deskundige op het gebied van conflict en onderhandeling in communicatie, en met hoogleraar sociale psychologie en collegevoorzitter van de Radboud Universiteit Daniël Wigboldus. De volle zaal publiek en de bijna 200 mensen die vanuit huis de livestream volgden, kregen aan het eind van de avond nog de kans vragen te stellen aan de gerenommeerde psycholoog.
Verschillen bij verzekeraars
Daniel Kahneman begon zijn lezing met een korte uitleg van wat noise nu precies inhoudt. Hiervoor gebruikte hij een afbeelding van vier dartborden. ‘Als alle pijltjes naast de roos zitten, maar met eenzelfde afwijking, dan spreek je van een vooroordeel. Wanneer er sprake is van noise zitten de pijltjes eveneens niet in de roos, maar niet op een specifieke plek. De fouten zijn verspreid.’ De aanleiding om een boek te schrijven over dit fenomeen, zo vertelde Kahneman, was een experiment dat hij uitvoerde bij een verzekeringsbedrijf. ‘Ik vroeg de leidinggevenden: hoeveel verschil verwacht je dat er is tussen de verzekeringen die verstrekt worden door twee willekeurige verzekeraars in je bedrijf. Hierop verwachtten ze een verschil van tien procent, een veelgehoord antwoord.’ Toen nagegaan werd hoeveel verschil er daadwerkelijk was, bleek het verschil gemiddeld vijftig procent te zijn. Dit is nadelig voor een verzekeringsmaatschappij: premies moeten te hoog noch te laag zijn. ‘Twee dingen vallen op: er is veel meer noise dan we denken, en we weten niet dat het er is.’ Deze twee observaties vormden de aanleiding voor het werk.
De feilbaarheid van de rechter
Vervolgens ging Kahneman dieper in op de inhoud van zijn boek, waarbij hij vooral de nadruk legde op noise in het rechtssysteem. Allereerst gaf hij een technische achtergrond met betrekking tot noise en foutmarges. ‘Noise en bias maken een even groot deel uit van onze fouten.’ Regels zijn hierdoor betrouwbaarder dan mensen, in veel gevallen, zo liet Kahneman vervolgens zien. Zo bleek uit een onderzoek onder 208 rechters in de Verenigde Staten dat voor een bepaald delict gemiddeld 9 jaar celstraf werd gegeven. Maar het gemiddelde verschil tussen de rechters onderling was 4 jaar. Het maakt dus enorm veel uit welke rechter je zaak behandelt, ook als de misdaad dezelfde was. ‘We denken dat mensen in hun beoordelingen subtiliteit toevoegen, maar eigenlijk voegen we noise toe. Dat is een oncomfortabel idee, maar het is een conclusie die we echt mee moeten trekken.’
Daarna onderscheidde Kahneman drie verschillende vormen van noise. Zo is er ‘level noise’, wat bijvoorbeeld inhoudt dat rechters in het noorden van de VS minder zwaar straffen dan in het zuiden. Daarnaast is er ‘occasion noise’, dit is wanneer één persoon dezelfde zaak op twee verschillende tijdstippen anders beoordeelt vanwege het moment waarop deze gepresenteerd wordt – bijvoorbeeld wanneer de temperatuur in de rechtszaal aangenaam of te hoog is. Ook benoemde Kahneman ‘pattern noise’, de meest voorkomende vorm, wat inhoudt dat verschillende mensen verschillende voorkeuren hebben vanwege persoonlijke ervaringen. Al deze vormen van noise zijn systematisch, stelde Kahneman. ‘Mensen denken namelijk dat ze een zaak zien zoals die is, maar iedereen ziet de wereld anders.’
Positieve noise en alledaagse beslissingen
Na zijn lezing ging Daniel Kahneman in gesprek met Noelle Aarts en Daniël Wigboldus. Allereerst stelde Aarts hem een vraag vanuit haar eigen wetenschappelijke achtergrond. ‘Noise gaat over de context waardoor iemand iets op een bepaalde manier begrijpt. Binnen werk van antropologen geeft deze context belangrijke informatie. Kan noise niet ook een positieve kant hebben?’ Hierop reageerde Kahneman dat dat zeker kan, maar dat de definitie van noise die hij hanteert in zijn boek enkel betrekking heeft op noise wanneer het een probleem vormt, ‘zoals het rechtssysteem, daarvan willen we dat het consistent is.’ Wel erkent hij dat hij in het boek meer aandacht had kunnen besteden aan het feit dat niet alle meningsverschillen slecht zijn, maar dat ze ook juist voor een leermoment kunnen zorgen. Met Wigboldus ging Kahneman vervolgens in gesprek over hoe we op noise kunnen letten in onze alledaagse beslissingen. Kahneman raadde aan om een complex probleem op te delen in kleinere delen. ‘In feite is een uniek probleem hetzelfde als een repetitief probleem dat maar één keer voorkomt.’ Essentieel hiervoor was volgens Kahneman om het tijd te kunnen nemen voor het beoordelingsproces, en de complexe van de eenvoudige beslissingen te onderscheiden.
Kunstmatige intelligentie en wereldproblemen
Tot slot beantwoordde Daniel Kahneman nog enkele vragen uit de zaal, en van mensen die de avond volgden via livestream. Hierbij ging het onder andere over de vraag of kunstmatige intelligentie betere beslissingen zou kunnen maken dan bijvoorbeeld rechters, gezien de foutmarge van mensen door noise. Wat betreft eenvoudige kwesties waarschijnlijk wel, meende Kahneman, maar de meeste zaken zijn nog te complex. ‘We moeten eerst onze principes en regels duidelijk articuleren, voordat kunstmatige intelligentie in staat is om het werk voor ons te doen. Dat is een lange termijn zaak.’ Tot slot stelde Noelle Aarts nog een vraag over de grote problemen waar we als mensheid voor staan, zoals klimaatverandering. ‘Hierdoor ontstaat veel polarisatie, het lukt ons nog niet om samen te werken om verder te komen. Wat zou uw advies zijn om in dit soort collectieve besluitvorming te bevorderen?’ Hierover hoefde Kahneman niet lang na te denken, en hij gaf nuchter antwoord. ‘Dat weet ik niet. Als ik het zou weten, zou de wereld een betere plek worden, maar dat probleem is nog te ingewikkeld.’
Tekst: Ellen Theuws. Dit is het verslag van een lezing van Radboud Reflects. Foto: Daniel Bone via Pixabay