Of ze nu willen of niet, inwoners van Nijmegen kunnen de komende jaren niet om de energietransitie heen. De gemeente wil uiterlijk in 2045 stoppen met het gebruik van aardgas in woningen, zo benadrukken de coalitiepartijen GroenLinks, D66 en de Stadspartij in hun onlangs gesloten coalitieakkoord.
Dat betekent onder andere dat steeds meer wijken een aansluiting krijgen op het warmtenet, waarbij huizen worden verwarmd met restwarmte uit de industrie of afvalverwerking. Huizen in Nijmegen-Noord en aan het nieuwe Waalfront in Nijmegen-West worden nu al verwarmd met restwarmte uit de afvalverwerkingscentrale in Weurt.
Dukenburg staat op de lijst van eerstvolgende stadsdelen waar de gaskraan dicht gaat. Inwoners zijn daar allerminst enthousiast over, volgens VoorNijmegen.Nu (tegenwoordig: GewoonNijmegen.Nu). Uit eigen onderzoek van deze lokale partij bleek vorig jaar dat meer dan de helft van de inwoners van Dukenburg negatief stond tegenover het warmtenet. Volgens de gemeente ligt dat percentage op 37 procent.
Die negatieve houding van burgers is niet zo gek, zegt Mark Wiering, milieukundige aan de Radboud Universiteit. ‘Gas werd altijd gezien als een comfortabele en duurzame energiebron. De gemeente vraagt nu aan bewoners om over te stappen op een complexer systeem, met onzekerheid over de prijs die ze daarvoor gaan betalen. Het is volstrekt logisch dat er dan weerstand ontstaat.’
Wat daarin een rol speelt is dat veel Dukenburgse wijken op sociaaleconomisch gebied onderaan de ladder bungelen. Daardoor is het wantrouwen in de overheid groot. ‘Wat ik in dit soort kwetsbare wijken zie is dat veel inwoners angstig zijn’, zegt sociaal geograaf Simone Haarbosch. ‘Ze zijn bang dat hun positie nog verder verslechtert als er dingen veranderen.’ In de wijken ten westen van het kanaal heerst volgens haar het gevoel dat de politiek niet voldoende aandacht heeft voor de problematiek en leefbaarheid in de wijken in dit deel van de stad.
2,5 miljoen
Wiering en Haarbosch van de Radboud Universiteit maken deel uit van een grote groep onderzoekers die de komende jaren uitgebreid onderzoek gaat doen naar de energietransitie in wat de onderzoekers zelf ‘kwetsbare wijken’ noemen. Daarvoor nemen zij naast Dukenburg wijken in Amsterdam, Rotterdam en Gemert-Bakel onder de loep. De groep bestaat uit onderzoekers van de universiteiten van Nijmegen, Amsterdam, Eindhoven, Delft en de hogescholen van Amsterdam en Arnhem en Nijmegen (HAN). NWO maakte dit voorjaar bekend 2,5 miljoen euro beschikbaar te stellen voor het project.
‘Wij willen met dit onderzoek kijken hoe de energietransitie aankomt binnen kwetsbare wijken’, zegt Wiering. ‘Daarvoor willen we eerst onderzoeken hoe mensen nu omgaan met energie in hun huis. Vinden ze het belangrijk? Hoe zijn ze ermee bezig? Daarna kun je bekijken hoe deze transitie vorm krijgt. Hoe maak je die mogelijk voor iedereen? We praten veel over ongelijkheid, maar hoe bestrijd je die?’
Door klimaatverandering – en nu ook de oorlog in Oekraïne – moet de energietransitie de komende jaren in een stroomversnelling komen. Cv-ketels gaan in de ban en er zal rijkelijk gestrooid worden met subsidies voor zonnepanelen. ‘De urgentie is nu zo hoog dat mensen worden gedwongen om mee te gaan’, zegt Haarbosch. ‘Bijvoorbeeld doordat corporaties nieuwe technieken installeren in hun huizen.’ Of, zoals in Nijmegen gebeurt, doordat de gaskraan wordt dichtgedraaid. ‘Bewoners hebben hier niet voor gekozen, maar moeten er wel hun gedrag op aanpassen.’
Neem bijvoorbeeld de situatie waarin corporaties ouderwetse cv-ketels vervangen voor moderne warmteinstallaties met vloerverwarming. Hartstikke fijn, zou je misschien zeggen. Maar dan verwachten ze ook dat bewoners daar anders mee omgaan. Haarbosch: ‘Bijvoorbeeld door niet elke dag de ramen open te gooien om het huis te luchten. Dan krijg je het huis bijna niet meer warm en gaan de stookkosten juist omhoog in plaats van omlaag.’
Niet over een dag ijs
Juist dit soort ervaringen uit de praktijk hopen de Nijmeegse wetenschappers te kunnen optekenen tijdens hun onderzoek in Dukenburg, net als hun collega-onderzoekers op andere plekken. Ze gaan daarvoor niet over een dag ijs: voor het hele project staat een looptijd van vier jaar. In winkelcentrum Dukenburg krijgen de onderzoekers een fysieke plek, waar buurtbewoners kunnen binnenwandelen voor een gesprek of een kop koffie. Zo hopen de onderzoekers erachter te komen wat er echt speelt in de wijken.
Meteen beginnen met interviews en het vergaren van data is er niet bij. ‘Je kunt niet meteen met een microfoon bij mensen voor de deur gaan staan’, zegt Wiering. ‘We zullen andere manieren moeten bedenken om het gesprek aan te gaan.’
In achterstandswijken is immers niet alleen het vertrouwen in de overheid laag, maar ook in de wetenschap. ‘Daar moeten we aan werken, om dat vertrouwen te herstellen’, zegt Haarbosch. ‘We moeten daarom eerst maar eens wat komen brengen, voordat we wat komen halen. Dat kan om te beginnen een luisterend oor zijn. En als wij een probleem opmerken waar inwoners tegenaan lopen, kunnen we dat neerleggen bij de gemeente of een corporatie.’ Wiering hoopt daarnaast om burgers aan elkaar te koppelen die ervaringen kunnen uitwisselen, of elkaars vragen kunnen beantwoorden.
De onderzoekers benadrukken dat zij een grote verantwoordelijkheid voelen richting de bewoners die ze onderzoeken. ‘We zijn er in de eerste plaats voor hen, niet voor onszelf’, stelt Haarbosch. ‘De mensen in Dukenburg hebben vaak het gevoel dat zij in Nijmegen achteraan in de rij staan. Wij willen nu juist eens voor hen opstaan en ervoor zorgen dat het anders gaat.’
Tegelijkertijd willen de onderzoekers uitdragen dat de overgang naar het gebruik van hernieuwbare energie niet voor niks is. Als een bewoner zich afvraagt waarom die warmtepomp nodig is, willen de wetenschappers daar een overtuigend antwoord op kunnen geven. ‘De kunst zit ‘m er voor ons in dat we kunnen uitleggen dat deze transitie het collectief belang dient’, zegt Wiering. ‘Dat is niet gemakkelijk en zal tijd kosten.’
Tekst: Mathijs Noij. Dit artikel verscheen eerder op Voxweb. Foto: Wikimedia Commons
