Ben je op vakantie, ga je stilstaan bij de oorlog. Is dat niet een beetje vreemd? Niet als je interesse hebt in geschiedenis of in de omgeving waar je verblijft. Sommige mensen kiezen er zelfs hun bestemming op uit. Joost Rosendaal, historicus aan de Radboud Universiteit, verklaart dat uit de wens om de herinnering levend te houden. ‘Uit een onderzoek onder inwoners van Gelderland kwam onlangs naar voren dat 90 procent van de respondenten het herdenken van de oorlog, maar vooral: het stilstaan bij wat vrijheid betekent, van groot belang vindt. Tweederde van hen vindt daarbij de historische verhalen belangrijk, omdat die ons helpen om stil te staan bij de betekenis van vrijheid.’
Oorlog als ijkpunt
Voor veel Nederlanders is de Tweede Wereldoorlog een ijkpunt. In andere landen ligt dat soms anders: ‘In de Verenigde Staten zijn de Vietnamoorlog en de burgerrechtenbeweging die in diezelfde periode meer ruimte opeiste van groter belang. In België is de Eerste Wereldoorlog nog altijd “de grote oorlog”. Maar voor Nederland, Frankrijk en zeker Duitsland is de Tweede Wereldoorlog het referentiepunt, ook voor het huidige denken over normen en waarden.’
Verhalen houden een spiegel voor
Rosendaal is een kenner van de Tweede Wereldoorlog in Nijmegen en (wijde) omgeving. In 2009 publiceerde hij het boek Nijmegen ’44. Verwoesting, verdriet, verwerking. Vijf jaar later verscheen daarvan een Engelse vertaling en Bevrijding in beeld. Van Neerpelt tot Wesel. Momenteel legt hij de laatste hand aan een boek over oorlogsdagboeken van Nijmegenaren en aan het boek Oorlog in Gelderland. Zijn aandacht gaat vooral uit naar het voortleven en de betekenisgeving van de oorlog. Zo is Rosendaal voorzitter van de Stichting Versterking Herinnering WO2 Gelderland, waarvan de Radboud Universiteit partner is. Die stichting brengt de zichtbare en onzichtbare sporen van de oorlog in Gelderland in kaart.
‘Levende ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog zijn er weliswaar steeds minder, maar de plaatsen, de locaties zijn er nog wel. En die kunnen steeds meer gaan “vertellen”. Zo’n plek en het verhaal van wat daar gebeurd is, kan de bezoeker raken en leiden tot reflectie. “Wat zou ik doen, hoe doe ik het nu, wat vind ik van belang.” Verhalen van strijd, verzet, verraad houden een spiegel voor. Dat is ook de betekenis van herinneringstoerisme: het gaat niet om het terugkijken, maar om stilstaan en vooruitkijken.’
Niet alleen het Europese perspectief
Waar je bij stilstaat, dat zegt ook iets over het perspectief van de huidige beschouwer. ‘Daarin zien we accentverschuivingen, en dat is terecht. ‘We moeten niet alleen het Nederlandse en Europese verhaal vertellen. Gelukkig komt er de laatste jaren meer aandacht voor de Tweede Wereldoorlog in Indië. Ook in Gelderland zijn er plaatsen te vinden die verwijzen naar wat daar gebeurd is. Museum Bronbeek in Arnhem is een duidelijk voorbeeld, maar ook de villa's van oud-Indiëgangers in Arnhem en omgeving en de kazernes van de koloniale reserve in Nijmegen. En er zijn opvanghuizen voor Indische repatrianten en Molukkers in Gelderland zoals Kamp Vosseveld in Winterswijk, Huis de Schaffelaar in Barneveld. Of denk aan de Molukse barak in het Openlucht Museum in Arnhem– een geschiedenis die ook meer aandacht verdient.’
Tweede Wereldoorlog in Gelderland: 5 onbekendere locaties
De Stichting Versterking Herinnering WO2 Gelderland toont op haar website 75 locaties waar je naar toe zou kunnen. Omdat dat misschien wat veel is om in één vakantie te bezoeken, noemt Rosendaal vijf onbekendere plekken met een waardevol verhaal:
- Het Verscholen Dorp, Vierhouten. Tussen april 1943 en oktober 1944 hebben daar zo’n 80 onderduikers in hutten en holen ondergedoken gezeten.
- Apeldoornsche bos, een Joods-psychiatrische inrichting, waarvandaan in 1943 alle bijna 1300 patiënten zijn afgevoerd naar Auschwitz. Niemand keerde terug.
- Muur van Mussert, Lunteren. Enige overblijfsel van het propagandaterrein van de NSB. Rosendaal: ‘De plaats waar ik zelf misschien wel het sterkst een “historische sensatie” bij heb. Daar waren tussen 1936 en 1940 bijeenkomsten, met toespraken over bijvoorbeeld het Joods-Angelsaksisch complot dat gebroken moet worden. Ook wij Nederlanders hadden het kunnen weten.’
- Rademakersbroek, bij Varsseveld. Verzetsmensen doodden vier Duitse soldaten en probeerden dat te verhullen met een gefingeerd auto-ongeluk. Dat werd ontdekt en als vergelding werden hier 46 verzetsmensen geëxecuteerd.
- Opijnen, protestants kerkhof. Hier liggen acht Amerikaanse soldaten die met hun vliegtuig hier zijn neergestort. Dat is opvallend, omdat Amerikaanse militaire slachtoffers doorgaans teruggingen naar de Verenigde Staten of werden begraven in Margraten. Bovendien is er een wijkje aangelegd in de vorm van een vliegtuig, waarin de straten vernoemd zijn naar de vliegeniers.
En verder moet iedereen met een interesse in geschiedenis in het algemeen en de Tweede Wereldoorlog in het bijzonder vooral een van de Gelderse musea op dat gebied bezoeken, vindt Rosendaal. ‘Allereerst natuurlijk het Vrijheidsmuseum in Groesbeek, waar we als universiteit een band mee hebben. En daarnaast het Airborne Museum in Oosterbeek, Museum Bronbeek in Arnhem en het Onderduikmuseum in Aalten.'
Foto: Airborne Museum Hartenstein. Bron: Wikimedia Commons.
.jpg){kind=link}