Bijna een jaar geleden startte Poetin de inval in Oekraïne, wat het onlangs verschenen themanummer van het Journal of Applied HIstory over geschiedenis als “wapen” een extra gewicht geeft. Dat Poetin de geschiedenis graag aanroept om zijn oorlog te legitimeren is wel duidelijk, maar hoe gebeurt dit precies? Worden historische feiten gebruikt of misbruikt, en hoe pakt deze vraag uit voor Oekraïense zijde? Het bestaansrecht van het nu vier jaar oude tijdschrift is voor Kaal evident. ‘Het vakgebied van toegepaste geschiedenis heeft de wind mee.’
Toegepaste geschiedenis gaat over het trekken van lessen uit het verleden, en – zie de oorlog – over hoe dit verleden vandaag de dag wordt ingezet. Kaal: ‘Poetin presenteert al jarenlang zijn versie van het verleden en plaatst historische evenementen in zijn straatje. Over het oer-Rusland dat oorspronkelijk in Oekraïne zou liggen, over de historische evidentie om de Russische geschiedenis tegenover de westerse geschiedenis te plaatsten.’
Oorlogsretoriek
Het aanroepen van de geschiedenis wordt door een keur van deskundigen aan nader onderzoek onderworpen. Zo hebben Beatrice de Graaf en Niels Drost (Universiteit Utrecht)meer dan tienduizend toespraken van Poetin uitgeplozen, een onomstotelijke analyse over de geschiedenis als strategisch wapen bij de onderbouwing van zijn oorlogsretoriek. Op dezelfde manier ondergaan ook de toespraken van Zelensky een historische lakmoesproef, van de Amerikaanse historicus Sam Edwards.
Voor Harm Kaal is het niet per se de hamvraag of de historische feiten al dan niet correct worden aangewend. De wijze waarop Poetin de geschiedenis voor zijn karretje spant is evidente verdraaiing van de feiten, zo leert het Journal, bij Zelensky ligt het genuanceerder. Relevanter voor Kaal is de context waarbinnen de aangeroepen feiten een rol spelen. Deugt de handelswijze van de redenaars? ‘Juist ook daarom stelt het Journal Poetin aan de kaak, omdat het hier gaat om een historische legitimering voor een mensonterende agressieoorlog. Zelensky opereert in een heel andere context.’
Populistische kringen
Het fenomeen van historische legitimering is niks nieuws, zegt Kaal: machthebbers hebben er een handje van om hun statuur op te vijzelen met historische voorgangers. ‘Denk aan Franse presidenten als Sarkozy en Macron die zich meer of minder subtiel in de traditie van Napoleon plaatsen.’ Ook in populistische kringen geniet de geschiedenis warme belangstelling, zo wijst Kaal op de aandacht van bijvoorbeeld Baudet en Wilders voor historische wapenfeiten.
Kaal wijst op de golfbeweging, met tijden als nu waarin aan de geschiedenis erg veel waarde wordt toegedicht. ‘Je ziet dit vooral in tijden van onzekerheid, als het zoeken naar identiteit een topic wordt. Dan hoor je redes met ”we moeten terug naar de ware kern van onze natie”, uit een redenatie dat we onze toekomst te grabbel gooien, met voorbeelden uit het verleden om ons hiervoor te behoeden.’
Journal of Applied History, Volume 4, 2022
Foto: Margarita Marushevska via Unsplash