Verkoren laat er in haar boek ‘Uit de Terreurspiraal: een nieuw perspectief op terrorisme’ geen misverstand over bestaan: de ‘War on Terror’ heeft volgens haar gefaald. ‘De oorlog tegen terreur is als een reusachtige, blinde dino die wild met zijn staart om zich heen slaat, hiermee veel schade aanricht, en de veiligheid niet vergroot,’ zo schrijft ze. De kans om door een aanslag om het leven te komen is in het Westen even klein als de kans om om te komen bij een blikseminslag, rekent ze voor. Toch hebben we ongekende offers gemaakt om dat terrorisme te bestrijden.
Radicaal
Naast de mensenlevens en financiële kosten, hebben alle antiterreurmaatregelen ook gevolgen gehad voor onze samenleving. ‘Wat het meest in het oog springt, zijn de opgeofferde mensenrechten. De martelpraktijken van de Amerikanen in geheime gevangenissen en op Guantanamo Bay zijn daar het meest extreme voorbeeld van,’ aldus Verkoren. ‘Maar ook in Nederland is de rechtsstaat geraakt. De bescherming van onze privacy is stevig verminderd. Op grote schaal verzamelen we gegevens van iedereen, en worden mensen makkelijker vastgezet met beperkt bewijs.’
‘We zien steeds meer dat mensen die radicale opvattingen hebben in de gaten worden gehouden, zonder dat ze gewelddadige plannen hebben. Zeker voor sommige bevolkingsgroepen geldt nu dat ze soms door de overheid als verdacht behandeld worden, zonder dat ze aantoonbaar geweld voorbereiden. Dat raakt onze vrijheid van meningsuiting: mag je nog wel radicaal zijn?’
Vierde terroristische golf
In de afgelopen eeuw maakte het Westen verschillende terroristische golven mee, zegt Verkoren. Denk aan het anarchistisch terrorisme aan het begin van de twintigste eeuw, of het extreemlinkse terrorisme van onder andere de RAF rond de jaren zeventig. Ook toen werd er door sommige overheden met geweld gereageerd op terroristische aanslagen, al was de schaal toen compleet anders. Verkoren: ‘Je zag toen bijvoorbeeld in Duitsland en Italië al een wisselwerking van hard tegen hard, zoals je dat nu ook ziet. In Nederland deden we het toen nog anders: in tegenstelling tot in die andere landen werden hier geen nieuwe en harde maatregelen afgekondigd. De overheid wilde terroristen niet in de kaart spelen en reageerde bewust terughoudend. Dat had een de-escalerend effect.’
Sinds de jaren ‘80 is de vierde, ‘jihadistische’ golf de dominante in de terreurwereld. In tegenstelling tot wat veel mensen denken vinden jihadistische aanslagen vooral in conflictgebieden in Azië en Afrika plaats. In ons deel van de wereld vallen veel minder terrorismeslachtoffers. Ook is het zo dat in het Westen de laatste jaren meer mensen zijn omgekomen door extreemrechts terrorisme dan door moslimextremistisch geweld. Dit rechtsextremisme is mede een gevolg van de grote angst voor terrorisme uit islamitische hoek.
Jihadistisch terrorisme hangt, vooral sinds september 2001, nauw samen met de ‘War on Terror’, het immer voortdurende conflict in verschillende landen in het Midden-Oosten. De laatste jaren leek de dreiging van en strijd met het terrorisme voor het eerst in tijden weer wat meer naar de achtergrond te verdwijnen. Deels door de coronapandemie, die als een acuter gevaar werd gezien door velen. Maar vooral de Verenigde Staten bleek inmiddels behoorlijk oorlogsmoe. Sterker nog: het oorspronkelijke conflict in Afghanistan was grotendeels van het netvlies van de Amerikanen verdwenen. De drie grootste nieuwsprogramma’s van het land besteedden in 2020 gecombineerd slechts vijf minuten aan Afghanistan, zo berekende het Tyndall Report. Dat op een totaal van ruim 14.000 minuten aan uitzendingen.
Daar kwam in augustus van dit jaar plots verandering in, toen president Biden besloot vaart te zetten achter de uittocht uit Afghanistan. In razend tempo werd het land weer overgenomen door de Taliban. Voor Verkoren was het aanvankelijk frustrerend dat deze ontwikkelingen niet meer mee konden in het boek, al onderstrepen ze volgens haar ook het falen van de strategie tegen terreur van de voorbije twintig jaar.
Verkoren: ’De oorlog in Afghanistan begon als reactie op 9/11, een strijd tegen Al Qaeda. Maar terrorisme bestrijden met geweld is in de praktijk vaak een impuls voor meer terrorisme. Dat zien we ook in Afghanistan: Bin Laden is weg, veel andere leiders zijn weggebombardeerd, maar ondertussen blijven nieuwe leiders en groepen gewoon maar opstaan,’ aldus Verkoren. ‘Terrorisme is in Afghanistan na de invasie van 2001 enorm toegenomen. De acties van de VS hebben zoveel kwaad bloed gezet dat het terrorisme en jihadisme in de regio niet verzwakt, maar versterkt is. Ook heeft het zich uitgebreid naar andere delen van de wereld, van zuidoost Azië tot zuidelijk Afrika.’
Uit de spiraal
Er is dus sprake van een geweldsspiraal van terrorisme en contraterrorisme. ‘Om uit deze terreurspiraal te breken is een andere benadering nodig. Hierbij helpt het om te beseffen dat terrorisme een vorm van provocatie is. Het is een manier voor een mililtair zwakkere partij om zichzelf als geduchte tegenstander neer te zetten door angst te zaaien. Terroristen zijn er ook op uit om overheden een harde reactie te ontlokken; zo kunnen ze de tegenstander als onderdrukker afschilderen en gematigden in het eigen kamp trekken. De ‘War on Terror’ heeft Al Qaeda dus eigenlijk gegeven wat het wilde. Door terughoudender te reageren, zoals Nederland in de jaren zeventig deed, neem je terroristen juist de wind uit de zeilen.
Ook de media heeft een belangrijke rol. In de jaren ‘70 en ‘80 werd er nog terughoudender over terreur bericht. Maar de laatste twintig jaar wordt elke aanslag breed uitgelicht op televisie, in de kranten en op het internet. Begrijpelijk, want het levert kijkcijfers op, maar dat moedigt potentiele terroristen mogelijk ook aan: aandacht is verzekerd, immers. Je zou de media op hun verantwoordelijkheid moeten aanspreken. Denk bijvoorbeeld aan de mediacode rondom zelfdoding: door weinig details naar buiten te brengen, en sober te berichten, neemt zelfdoding de laatste jaren af. Alle beetjes helpen.’
‘De wetenschap kan ook een handje helpen door meer inzicht te geven in de beweegredenen van terroristen, zodat beleid zich erop kan richten om die drijfveren weg te nemen. In mijn boek ga ik uitgebreid in op wat terrorisme drijft en wat dit betekent voor de bestrijding ervan, zowel in het Westen als in landen als Afghanistan.’
Toch verwacht Verkoren op korte termijn weinig verandering. ‘Het is moeilijk om uit die spiraal te breken, en ik ben er niet heel optimistisch over. Maar: we zien met zijn allen dat twintig jaar War on Terror de wereld niet beter heeft gemaakt, dit werkt blijkbaar niet. Dat is mogelijk een startpunt voor een ander perspectief. Bij terrorisme is er vaak de roep om een harde reactie. Het is angstaanjagend, mensen willen veiligheid. Maar er is een risico in het leven, dat zullen we moeten accepteren. Het helpt daarbij om te beseffen dat het terroristische gevaar voor een land als Nederland beperkt is. Hoeveel van onze rechten, van onze waarden zijn we bereid om op te geven om elk risico uit te sluiten?’
Op 28 september organiseert Radboud Reflects een lezing naar aanleiding van het boek. Daarin gaat Willemijn Verkoren in gesprek met Evert van der Zweerde, politiek filosoof aan de Radboud Universiteit. Meer informatie over de Radboud Reflects-lezing is op deze pagina te vinden.
Bron afbeelding: Pexels