En David? Wat stond er in die brief?
We hoopten natuurlijk op een sensationele ontdekking, maar het is een heel gewone brief, verstuurd door ene Jacques Sennacques uit Lille. In 1697 schreef hij aan zijn neef in Den Haag, de Franse koopman Pierre le Pers. Jacques vroeg hem om een gewaarmerkte overlijdensakte van diens familielid Daniel le Pers. Waarom hij de akte nodig had komen we niet te weten – misschien draaide het om een erfenis?
Toch is deze brief voor historici interessant. We krijgen namelijk een inkijkje in het leven van heel gewone mensen. De meeste brievencollecties uit de zeventiende eeuw zijn bewaard door mensen uit de elite, maar hier horen we de stemmen van het volk. Daarnaast was Nederland eind zeventiende eeuw vrijwel constant in oorlog met Frankrijk. Deze brief laat prachtig zien dat familieleden in tijden van crisis toch met elkaar in contact bleven, ook over grote afstanden.
Hoe kwamen jullie deze brievencollectie op het spoor?
Heel toevallig, zoals dat wel vaker met ontdekkingen gaat. Ik was in 2012 mijn proefschrift aan het afronden over de hugenoten, Franse protestantse vluchtelingen die naar Nederland kwamen om te ontsnappen aan de geloofsvervolgingen van de katholieke koning Lodewijk XIV. Mijn begeleider had een presentatie gehoord van Simone Felten, die onderzoek deed naar de brievencollectie. Omdat het merendeel van de brieven was verstuurd vanuit Frankrijk eind zeventiende eeuw, zou de collectie wellicht ook voor mij interessant zijn. Tegelijkertijd had mijn collega Rebekah Ahrendt een obscuur artikel gelezen waarin melding werd gemaakt van Franse brieven in het Nederlands postmuseum. We begrepen al gauw dat het om dezelfde collectie moest gaan, dus namen we contact op met de toenmalige conservator Koos Havelaar.Toen Simone vrij plotseling overleed in 2013, besloten Rebekah en ik haar onderzoek naar de brieven voort te zetten.
Zeventiende-eeuwse kist met daarin de brieven van de Brienne Collectie (Courtesy of the Unlocking History Research Group archive).
Waarom zijn deze verzegelde brieven zo bijzonder?
Ten eerste omdat de brieven nooit zijn bezorgd. In de zeventiende eeuw moesten postzegels nog uitgevonden worden, dus betaalde de ontvanger de portokosten. Maar als iemand weigerde te betalen, overleden was, of simpelweg onvindbaar, dan bleef de postmeester met een onbezorgde brief zitten. Dat overkwam ook de Haagse postmeester Simon de Brienne, die verantwoordelijk was voor alle post van en naar Frankrijk. Officieel was hij verplicht de brieven retour afzender te sturen, maar Brienne besloot ze achter te houden in de hoop dat de ontvanger ze alsnog kwam ophalen – en hij dus kon cashen. Gelukkig voor ons gebeurde dat in veel gevallen niet, zodat we nu een min of meer toevallige collectie brieven hebben.
Ten tweede is bijzonder dat alle brieven in de Brienne Collectie in gevouwen toestand bewaard zijn gebleven én dat bijna 600 brieven van de in totaal 2600 brieven nooit zijn geopend. In vrijwel alle archiefcollecties worden historische brieven uitgevouwen bewaard, en verzegelde brieven resoluut geopend door de conservator. Dat is logisch, omdat historici vooral in de inhoud zijn geïnteresseerd. Maar brieven zijn ook materiële objecten die op ingenieuze wijze werden beveiligd. Dit noemen we letterlocking: het vouwen en verzegelen van een brief om als eigen envelop te fungeren. Juist omdat de brieven in de Brienne Collectie in gevouwen en vaak verzegelde toestand zijn bewaard, kunnen we deze beveiligingsmechanismen bestuderen. Dit onderzoek is dus ook een pleidooi om anders met papieren erfgoed om te gaan.
De verzegelde brief uitgevouwen door het computeralgoritme. De brief is onderdeel van de Brienne Collectie, beheerd door Beeld en Geluid Den Haag. De brieven waren in het bezit van een Haags postmeesters echtpaar dat de correspondentie verzorgde tussen Nederland en Frankrijk. (Courtesy of the Unlocking History Research Group archive).
Wat was jouw rol in het project?
Samen met mijn collega’s Rebekah Ahrendt en Nadine Akkerman maakte ik de transcriptie en vertaling van de digitaal geopende brief. Dat was nog geen gemakkelijk opgave. Nadat de brief was gescand hadden we duizenden foto’s, die het algoritme vervolgens aan elkaar moest lijmen tot een leesbare scan. De eerste pogingen waren niet meteen succesvol – de computer kan geen zeventiende-eeuws Frans lezen en maakte dus vergissingen. Ik kan me goed herinneren dat de eerste scan die ik kreeg te zien een soort gatenkaas was, met her en der flarden van zinnen. Maar juist omdat we die stukken wisten te ontcijferen, kon het algoritme worden verbeterd, net zolang totdat we een leesbare scan hadden. Een bijkomende uitdaging is dat het Frans van die tijd nog geen standaardtaal was en veel briefschrijvers laaggeletterd waren. Aan sommige brieven valt geen touw vast te knopen door alle spelfouten en gebrek aan interpunctie. Maar dankzij onze jarenlange ervaring in het lezen van oud schrift konden we deze brief uiteindelijk toch kraken!
En nu aan de slag met de andere 600 verzegelde brieven?
Absoluut. Ons plan is nu om meer fondsen te werven zodat we ook de rest van de gesloten brieven kunnen scannen, digitaal ontvouwen én lezen. Ik kan niet wachten om de verborgen verhalen in deze collectie te onthullen. De echt historische sensatie ligt volgens mij nog te wachten in deze verzegelde brieven.
Alle afbeeldingen: Courtesy of the Unlocking History Research Group archive.