Tekst: Niek Opten en Albert Heller. Dit artikel verscheen eerder in de Gelderlander. Foto: Wikimedia Commons
Boze boeren blokkeerden dinsdagavond treinen in de Achterhoek uit protest tegen de stikstofdoelen van het kabinet. Spoorbeheerder ProRail gaat daarvan aangifte doen. Is dat terecht?
'Het demonstratierecht is een heel belangrijk recht. In beginsel ben je vrij om te demonstreren waar je wilt', zegt hoogleraar staatsrecht Hansko Broeksteeg aan de Radboud Universiteit Nijmegen, verwijzend naar artikel 9 van de grondwet.
Maar er zijn wel degelijk beperkingen. 'Zo zijn er verboden plekken: je mag als fietser niet op de snelweg rijden. Dus mag je daar niet op je fiets demonstreren.'
En dat geldt ook voor het blokkeren van een trein, zegt Jan Brouwer, hoogleraar algemene rechtswetenschap in Groningen. 'Demonstreren is geen vrijbrief om strafbare feiten te plegen. Dit is echt een grens. Ik ben wat dat betreft wel bang dat het straks weer uit de hand gaat lopen.'
Van tevoren aanmelden
Een burgemeester mag beperkingen opleggen aan een demonstratie, bijvoorbeeld ter bestrijding of voorkoming van wanordelijkheden, zo staat in de Wet openbare manifestaties. 'Maar dat kan niet zomaar', zegt Broeksteeg. 'Daar moet de burgemeester heel goede redenen voor hebben.'
Dan gaat het wel om demonstraties die van tevoren aangemeld zijn bij de burgemeester, zoals meestal gebruikelijk. De treinblokkade van de boeren was dat niet, daar had de burgemeester volgens Broeksteeg nooit mee ingestemd. Maar niet aanmelden betekent niet dat het protest dan verboden is, heeft het Europees Hof voor de rechten van de mens eerder bepaald.
Geen algeheel demonstratieverbod voor boeren
Op weg naar woensdag 22 juni, de grote actiedag, zullen boeren de komende dagen nog wel meer niet-aangemelde acties voeren, is de verwachting. Daar valt volgens de Nijmeegse hoogleraar van tevoren weinig tegen te doen. 'Alleen met een noodbevel of een noodverordening zou een burgemeester dat kunnen verbieden. Maar dat is een heel zwaar middel.'
En dan moeten alle burgemeesters die uitvaardigen. Een demonstratieverbod voor alle boeren in heel Nederland zal er dan ook niet komen. Trekkers kunnen wel op de snelweg worden tegengehouden. Broeksteeg: 'Als er bijvoorbeeld wanordelijkheden dreigen te ontstaan, kan trekkers verboden worden de stad in te rijden.'
Blijft over de handhaving. Bij vorige boerenacties werden zelfs boeren die met hun trekker op de snelweg reden, niet bekeurd. 'Dat was om pragmatische redenen. Dat snap ik wel', zegt Broeksteeg. 'Het was voor de politie ondoenlijk om ze allemaal te bekeuren. En mogelijk was dan de vlam in de pan geslagen.'
Daardoor is wel een scheef beeld ontstaan ten opzichte van andere demonstraties - bijvoorbeeld rond corona - die uiteen zijn geslagen. Brouwer: 'De boeren zijn in veel dingen wel vrij gelaten. Maar dat is veranderd. Ik denk niet dat die tolerantie er opnieuw gaat zijn.'
Wel boetes in Drenthe
Zo deelde de politie wel boetes uit op 8 juli 2020 in Drenthe. Boeren reden die dag naar Wijster om de toegang tot een afvalverwerkingsbedrijf te blokkeren. De Veiligheidsregio Drenthe had een paar dagen eerder een verbod ingesteld voor een demonstratie met trekkers, omdat acties met die voertuigen eerder uit de hand zouden zijn gelopen.
In oktober 2021 werden enkele boeren veroordeeld voor vernieling en opruiing bij het Groningse provinciehuis in 2019. De demonstratie bij het provinciehuis tegen strakkere stikstofregels liep daar flink uit de hand.