Horrorfilm over folklore: ‘Er zijn niet veel religiewetenschappers die meewerken aan films’

Bovennatuurlijk

De scriptschrijver en religiewetenschapper brainstormden verschillende keren over Nederlandse folklore en de Witte Wieven. ‘Witte Wieven zijn mythische wezens uit de Nederlandse en Duitse folklore die vaak worden voorgesteld als spookachtige gedaantes. Er zijn verschillende regionale varianten. Soms worden ze gezien als vriendelijke gidsen, terwijl ze in andere verhalen worden geassocieerd met het kwaad’, zegt Sterken. ‘We hebben het onder andere gehad over wat een bovennatuurlijk wezen is en hoe mensen daarop reageren.’

Daarnaast hielp Sterken mee om de historische context kloppend te houden. Nollkaemper wilde bijvoorbeeld én een vroegmiddeleeuwse setting én een klooster in Nederland. ‘Maar in de vroege middeleeuwen waren er geen kloosters in Nederland, dus dat hebben we veranderd naar een commune’, legt Sterken uit. ‘De film is heel dicht bij traditionele folklore gebleven. Het is rauw, het is vies, met veel geweld en bloed.’ 

Streektaal

Sterken overtuigde Nollkaemper en regisseur Didier Konings er bovendien van om een taal te gebruiken die past bij de periode 1000 na christus in Drenthe. ‘Het zou heel gek zijn als de personages modern Nederlands zouden praten’, zegt Sterken. ‘Ik heb ze overtuigd om Nedersaksisch te gebruiken, een streektaal die sinds 2018 officieel erkend is. Ik heb het script vertaald en ingesproken, zodat de acteurs konden horen hoe het zou moeten klinken. Ik ben ook bij vrijwel alle draaidagen geweest, zodat ik kon helpen met de uitspraak. Ik ben heel erg trots dat ik heb bijgedragen aan de verspreiding van het Nedersaksisch en het opwaarderen van het imago van die taal, die toch lang in een verdomhoekje heeft gezeten.’

Modern

In alle authenticiteit sluit de film ook aan bij moderne thema’s. In de film vlucht Frieda naar het verboden bos rondom het dorp, en ze keert er ongedeerd uit terug. In de door mannen gedomineerde gemeenschap wordt ze veroordeeld als duivelsaanhanger. Maar Frieda vindt een nieuw geloof in de duistere krachten van het bos. Sterken: ‘Marc Nollkaemper heeft nagedacht over hoe wij tegenwoordig denken over zaken als gender, dominantie in de samenleving en het onderscheid tussen natuurlijk en bovennatuurlijk. Dat sluit aan bij mijn onderzoek, waarin ik me ook focus op dubbelzinnigheid bij bovennatuurlijke wezens. Goed of kwaad alleen bestaat niet, er is een groot grijs gebied. Ik zie echt een reflectie van mijn eigen onderzoek in de film.’

Nazi-schaduw

Volgens Sterken is het mooi dat de film een schijnwerper zet op een stukje Nederlandse folklore, maar hij hoopt vooral dat die aandacht bij het publiek ook leidt naar meer wetenschappelijke interesse. ‘Dat er in de wetenschap zo weinig aandacht is voor folklore, heeft alles te maken met de Tweede Wereldoorlog’, legt Sterken uit. ‘De nazi’s waren dol op onderzoek naar folklore. Zowel in Nederland als Duitsland werd geprobeerd om elementen van de Duitse folklore en oude Germaanse mythologie te incorporeren in de nazi-ideologie om een gevoel van superioriteit te creëren. Na de oorlog werd veel folklorestudie weggehaald van de universiteiten omdat niemand zijn handen daar nog aan wilde vuilmaken.’

Met als gevolg dat er in Nederland nog geen handvol wetenschappers is die zich bezighoudt met folklore en mythologie. Terwijl er volgens Sterken een schat aan materiaal ligt te wachten op onderzoek. Wat te denken van zeemeermensen in de Nederlandse kustgebieden, die voorspelden dat een gebied overstroomd zou raken? Of neem Sterkens favoriet, de Groningse Aulken: elfachtige wezens die van gedaante kunnen veranderen en hun ziekelijke kinderen zouden omruilen voor gezonde mensenkinderen. 

Geheimzinnig

De samenwerking tussen Sterken en Nollkaemper stopt dan ook nog niet. De twee brainstormen alweer over nieuwe projecten. ‘Maar daar kan ik nog niets over kwijt’, zegt Sterken geheimzinnig, die nog niet helemaal kan geloven wat er allemaal op zijn pad is gekomen. ‘Er zijn niet veel religiewetenschappers die meewerken aan films. In de VS ken ik er één. En nu ben ik er ook één. Dat had ik nooit gedacht toen ik begon met mijn studie die nu Religie, Politiek en Samenleving heet.’

'Witte Wieven’ is onderdeel van het programma ‘Koolhoven Presenteert’ in samenwerking met de VPRO. De film wordt op 16 maart om 22.00 uur uitgezonden op NPO3 en is daarna te bekijken via NPO+ en NPO Start.