Voorpublicatie uit het boek ‘Licht in de duisternis. Zwarte gaten, het universum en wij’ van Heino Falcke, hoogleraar Astrodeeltjesfysica en radioastronomie. Falcke stond aan de wieg van de eerste foto van een zwart gat, die in april 2019 werd gepubliceerd. Onderstaand fragment wordt voorafgegaan door een terugblik op een andere prestatie van Falckes team: de lancering van een radioantenne naar de achterkant van de maan.
Hemelse rust: wie aangekomen is in het heelal valt als eerste de grenzeloze stilte op. De aandrijfmotoren zijn uitgeschakeld, buiten sterft elk geluid weg. De Hubble Space Telescope zweeft op 550 kilometer boven de aarde – een hoogte van bijna zeventigmaal de Mount Everest – en glijdt door een atmosfeer die vijf miljoen keer ijler is dan aan het aardoppervlak. Geluidsgolven – eigenlijk luchtbewegingen – zijn hier voor menselijke oren niet meer te horen. Geen woord, geen ruisje, zelfs de allerheftigste explosie op aarde zou je hier niet kunnen horen.
Als astronoom maak ik gebruik van ruimtetelescopen, ik luister naar de verhalen van ruimtevaarders die zelf ter plekke waren en bekijk de foto’s die ze hebben meegebracht. In gedachten zweef ik schijnbaar gewichtloos zachtjes met ze mee, en ondertussen raas ik met een drieste snelheid van 27.000 kilometer per uur in een baan om de aarde. Sterke middelpuntvliedende krachten zouden mij uit die baan kunnen slingeren, maar de machtige zwaartekracht van de aarde biedt voldoende tegenwicht om mij op koers te houden. Dat is het geheim van elke baan om een hemellichaam. Gewichtloosheid betekent niet dat je bevrijd bent van de zwaartekracht. In die baan houdt de zwaartekracht ons nog in zijn greep, maar we voelen ons gewichtloos omdat zwaartekracht en middelpuntvliedende kracht volledig tegen elkaar wegvallen. Eigenlijk bevinden we ons in een vrije val, maar we missen de aarde keer op keer, omdat we daar in een reusachtige cirkelvormige baan omheen draaien. Door af te remmen zouden die banen steeds krapper en steiler worden, tot die vrije val opeens zou eindigen in een inslagkrater op het aardoppervlak – iets wat we natuurlijk allemaal willen vermijden.
Het ruimteschip ontmoet nog maar zo weinig luchtweerstand dat we nog jaren zo om de aarde zouden kunnen blijven draaien, zonder onze raket ook maar één enkele keer te laten ontvlammen.
Zolang we in die baan door de ruimte draaien, kunnen we genieten van een unieke aanblik van de aarde. Godgelijk zien we die blauwe parel afsteken tegen het zwarte fluweel van het universum. Werelddelen, wolken en zeeën ontketenen een ruig en rijkgeschakeerd kleurenspel. ’s Nachts verlichten bliksemschichten, stralende steden en glinsterende poollichten op ronduit spectaculaire wijze het wereldschouwtoneel, grenzen vallen weg en met een alomvattende blik ervaren we de aarde als het gemeenschappelijke huis van alle mensen. Helder en scherp is de rand die ons scheidt van de kilte van de ruimte. Hoe dun de luchtlaag is die ons beschut tegen het levensvijandige heelal en het leven mogelijk maakt, dringt pas vanaf deze hoogte tot ons door. Weer en klimaat spelen zich af in een dunne schil om de aarde. Opeens oogt onze trotse planeet teer en broos. Dit soort fascinerende inzichten en uitzichten betreffende het heelal danken we aan de moderne technologie. Door ons meedogenloze gebruik van die techniek verwoesten we echter ook de grondslagen van ons bestaan op deze unieke blauwe planeet.
Bij het aanschouwen van deze wonderschone beelden van de aarde bespeur ik telkens ook de eenzaamheid en de leegte, het lijden en de ellende die er heersen. ‘God strekt het noorden uit boven de woeste leegte en hangt de aarde op – boven het niets,’ riep de zwaarbeproefde Job duizenden jaren geleden uit. Midden in het niets van de hemel, dat opgespannen is als een zwart tentdoek – onze aardbol! Deze blik van boven was de Bijbelauteur niet vergund en toch nam hij de aarde in zijn visioenen al waar als één geheel. Die oude visioenen van de mensheid worden tegenwoordig aangevuld met nieuwe beelden, aangeleverd door de huidige technologie. Een hele zwerm satellieten peilt permanent onze aarde en maakt adembenemend gedetailleerde beelden van wolken, werelddelen en zeeën. Job, die de aarde in het niets ziet hangen, beklaagt zich tegenover God over iets diep menselijks: het zinloze lijden. Ook tegenwoordig nog bestaan op deze planeet leed en schoonheid pal naast elkaar. Uit het heelal valt geen enkele individuele mens te zien. Lijden is alleen te begrijpen van dichtbij. Vanuit de verte ziet alles op aarde er verheven en uniek uit. Zelfs orkanen, overstromingen en bosbranden oefenen een morbide aantrekkingskracht uit. Vanuit het heelal is de afstand tot individueel leed, dat zich daarbeneden duizendvoudig voordoet, heel erg groot en maken onze aardse problemen een onbegrijpelijke indruk. Ziet deze ‘almachtige blik’ de mens zelf niet geregeld over het hoofd?
Het blijft raadselachtig hoe ingrijpend zelfs doorgewinterde ruimtevaarders veranderen door dit nuchtere technische onderzoek. Vrijwel alle 550 mensen die sinds 1957 in het voetspoor van kosmonaut Joeri Gagarin het heelal hebben aangedaan, hebben laten weten hoe diep ze onder de indruk zijn van de verheven kwetsbaarheid van de aarde: het heeft ze grondig veranderd. Door de aarde in één enkele blik te kunnen overzien schijn je als het ware in een soort roes te raken. ‘Overview effect’ heeft de Amerikaanse auteur Frank White dit verschijnsel gedoopt, dat hij heeft onderzocht en waar hij een indringende psychologische beschrijving van heeft gegeven. Wat maakt de aanblik van de aardbol in ons los? Hoe veranderen we daardoor? Hoe kunnen we dit effect benutten? Daar wordt van het begin af aan medisch onderzoek naar verricht. De aarde is uniek, voor zover wij weten bevindt zich in het heelal niets vergelijkbaars. Zo ervaren ruimtevaarders het ook. Als engelen over de aarde te zweven en alles van boven te zien laat ons mensen niet onberoerd. Laten we ons dus laten inspireren door al deze nieuwe afbeeldingen uit het heelal en van het heelal, zonder de mens daarbij over het hoofd te zien.
Speciaal voor Radboud Recharge-leden hebben we vier gesigneerde exemplaren van Heino Falckes nieuwe boek ‘Licht in de duisternis’ bemachtigd. Dit boek winnen? Stuur een e-mail met daarin je adresgegevens naar recharge [at] ru.nl (recharge[at]ru[dot]nl) o.v.v. Heelal. Deelnemen kan tot en met 8 november.