Twee belangrijke gerechtshoven, het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en het Internationaal Gerechtshof, hebben de oorlog in Oekraïne als onrechtmatig bestempeld en Rusland gesommeerd om zijn activiteiten in Oekraïne te staken. Maar daar heeft Poetin nog niet naar geluisterd. Glas: ‘Ik denk dat de kans ook klein is dat hij dat gaat doen.’
Naleving
In principe zijn de regels van het internationaal recht net zo hard als de wetten van ons eigen Wetboek van Strafrecht, zegt de jurist. Maar de naleving ervan kan minder goed afgedwongen worden. Er bestaat geen geopolitieke politiemacht die een staat gevangen kan zetten. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties is een van de weinige instanties die de internationale orde enigszins kan bewaken. ‘Maar Rusland is daarin een van de permanente leden, en heeft dus vetorecht.’
Toch is het niet zo dat Rusland het internationaal recht helemaal niet meer erkent, benadrukt Glas. Het land is nog altijd partij bij verschillende internationale verdragen. ‘Alleen stelt Rusland dat de invasie van Oekraïne wél legitiem is binnen het internationaal recht. Volgens hen is er sprake van zelfverdediging en zouden ze etnische Russen in Oekraïne aan het redden zijn van genocide.’
Ook beweert Rusland dat Oekraïne eigenlijk geen soevereine staat is, maar een afvallige provincie. ‘Maar zelfs als die claims waar zouden zijn – en er is volgens mij niemand die dat serieus gelooft – dan vrijwaart hen dat alleen van Artikel 2 (4) van het VN-Handvest: dat staten geen geweld tegen elkaar mogen gebruiken. Rusland mag evengoed geen illegale wapens gebruiken of op grote schaal mensenrechten schenden!’
Sancties
Vanwege zijn acties is Rusland intussen uit de Raad van Europa gezet. Dat is een organisatie waar 46 landen lid van zijn; ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens valt eronder. Een land uitsluiten van deelname is de ultieme sanctie die dit orgaan op kan leggen. Glas: ‘Helaas betekent dit ook dat Rusland niet meer gebonden is aan het Europese mensenrechtenverdrag. Daarmee is een manier weggevallen om de regering ter verantwoording te roepen. De invasie in Oekraïne was echter zo’n schending van alles waar de Raad van Europa voor staat, dat de raad wel moest zeggen: tot hier en niet verder.’
Oekraïne is niet het enige Europese gebied dat bezet wordt door Rusland. Ook het Moldavische dwergstaatje Transnistrië is bezet, net als de regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië in Georgië. ‘Rusland luistert op dit moment alleen naar het internationaal recht als het hen goed uitkomt. Gaan we daar niet tegenin, dan blijven er misschien maar weinig landen in OostEuropa en de Kaukasus over.’
Als er uiteindelijk vrede komt, ligt er nóg een belangrijke taak voor het internationaal recht: de vaststelling of er sprake was van bijvoorbeeld oorlogsmisdaden of mensenrechtenschendingen. ‘Het verzamelen van bewijs is daarvoor essentieel.’
Vervolgens moeten we besluiten wat we willen doen met dat bewijs. ‘Wil Oekraïne alle Russische soldaten berechten? Slechts de bevelhebbers? Of moeten er waarheidscommissies ingesteld worden, die achterhalen wat er precies gebeurd is tijdens het conflict? Dat zijn belangrijke keuzes die Oekraïne zal moeten maken over hoe het na de oorlog verder wil.’
Dit artikel verscheen eerder in Radboud Magazine #72. Foto: Yohan Marion via Unsplash