Het coronavirus was zwaar, maar nu worden we allemaal gevaccineerd waardoor we binnenkort weer lekker kunnen reizen. Althans, als je in het westen woont. ‘In Afrika loopt het aantal inentingen flink achter en het is wachten op een catastrofe’, stelt cultuurwetenschapper Tom Sintobin. ‘Wij kunnen straks, gevaccineerd en al, op reis naar gebieden die het toerisme hard nodig hebben, maar waar de mensen niet beschermd zijn tegen corona.’
Het tekent de ongelijke verhoudingen. Martens stelt het duidelijker in zijn film Enjoy Poverty (2008): armoede is een van Afrika’s meest lucratieve exportproducten. Tal van mensen profiteren ervan. Bedrijven, hulporganisaties of geëngageerde galerijen. Alleen de gebieden waar de armoede heerst, gaan er niet of nauwelijks op vooruit. In zijn nieuwste film White Cube (2020) organiseert Martens een project waarbij hij lokale gemeenschappen in Congo aanzet om chocoladesculpturen te maken en die in het westen te verkopen. Hij is in die film iets optimistischer. Meer mensen zijn de ogen geopend over de structurele ongelijkheid, maar tot economische verandering leidt het vooralsnog niet.
Unilever
Dat komt onder meer door de rol van bedrijven als Unilever. Ongeveer een eeuw lang haalde Unilever palmolie uit Congo. Vervolgens faciliteert het bedrijf tentoonstellingen die juist dat handelen bekritiseren om aan die tentoonstellingen weer te verdienen. ‘Bedrijven laten de kritiek toe en ogen zo geëngageerd, maar ondertussen gaan ze door waar ze mee bezig waren’, zegt antropoloog Anke Tonnaer. ‘Martens trekt het doek weg. Tegelijkertijd is hij zelf onderdeel van het systeem. Hoewel hij een webshop heeft waarvan de opbrengsten naar lokale Congolese gemeenschappen gaan, is hij degene die geld verdient aan de films en uitnodigingen voor lezingen als de aanstaande Creative Culture Talk ontvangt. Dit gegeven en de worsteling hiermee maakt hij ook deel van zijn films.’
Martens’ films stellen de waarde van hulpprojecten ter discussie. Dragen ze werkelijk bij aan het verminderen van structurele ongelijkheid of zijn ze niet meer dan een druppel op een gloeiende plaat? En wat moet er dan wel gebeuren om daadwerkelijk een verschil te maken?
Een van de vragen die Martens’ werk daarbij opwerpt is of je geld aan hulpprojecten mag verdienen. En, zo ja, hoeveel. Sintobin: ‘We vinden het terecht dat dokters die levens redden in ruil een goed salaris hebben, maar bij hulporganisaties en bij kunstenaars is dat een taboe. Terwijl je toch ook zou kunnen zeggen dat een goed loon juist voor professionalisering kan zorgen, waar iedereen uiteindelijk toch bij is gebaat.’ Tonnaer vult aan: ‘We gaan ervan uit dat hulpverleners vanuit een intrinsieke motivatie werken en daarom weinig hoeven te verdienen. Tegelijkertijd kun je je bij grote hulporganisaties, die opereren als ieder ander bedrijf, afvragen of de intrinsieke motivatie niet te ver naar de achtergrond is verschoven.’
Momentum
Martens neemt niet alleen bedrijven onder de loep, maar ook ons eigen consumptiegedrag. In een scène laat hij mensen in Congo chocolade proeven. Ze hebben het nog nooit gegeten, terwijl hun woongebied massaal is gebruikt voor de productie van chocola. Sintobin: ‘Door ons consumptiegedrag dragen we bij aan een proces van slow violence’, stipt Martens pijnlijk aan. ‘Je ziet geen doden vallen, maar de grootschalige productie van onder meer palmolie laat hele gebieden berooid achter en dat is ook extreem gewelddadig.’
Doordat steeds meer mensen dit inzien en bewuster worden van hoe ze consumeren, naderen we een kruispunt volgens Tonnaer en Sintobin. ‘Mensen zijn nieuwsgierig naar alternatieven. Er is een momentum ontstaan om van slow violence naar slow solutions te gaan.’
Creative Culture Talk
De Creative Culture Talk met Renzo Martens vindt plaats op maandag 31 mei vanaf 20:00 uur. Meer informatie over het evenement.
Je kunt Enjoy Poverty bekijken via Human Activities (kosten €3,00)
White Cube is te zien op Picl (kosten €8,50)
Foto: Marc Wathieu via Flickr.