Een belangrijke aanjager van stakingen is de macht van de werknemers. Vanwege de krapte op de arbeidsmarkt neemt die macht al een aantal jaren toe. ‘Dat versterkt het gevoel bij werknemers dat ze de werkgevers pijn kunnen doen. Dat vergroot de kans op een staking, want stakers weten dat ze niet zomaar zijn te vervangen’, aldus Alex Lehr.
Een andere factor die de stakingen aanwakkert zijn bedrijfswinsten, die in veel sectoren al een aantal jaren een forse plus noteren. Zeker als dit gepaard gaat met een stijgende inflatie, zoals nu, stimuleert dit de roep bij werknemers om een groter deel van de taart op te eisen. ‘Werknemers weten dat er nu echt iets valt te halen’, zegt Lehr.
Lehr noemt nog een andere belangrijke factor in de onrust: het gevoel van eerlijkheid. ‘Bewust of onbewust maken mensen afwegingen: wat is eerlijke winst, wat is eerlijk loon, wat zijn eerlijke arbeidsvoorwaarden? Stakingen krijgen vuur als werknemers in de gaten krijgen dat het niet langer eerlijk is.’ En dit heeft grond, zo wijst de politicoloog op de loonontwikkeling die achterblijft bij de arbeidsproductiviteit. ‘De welvaart stijgt, maar het profijt van de werknemers blijft daarbij achter. Deze scheefgroei is al langere tijd gaande, dan is het niet raar dat mensen in actie komen.’
Dynamiek van vakbonden
Een belangrijk object van onderzoek van Lehr zijn de vakbonden, die een cruciale rol spelen bij het uitbreken van stakingen. ‘Die hebben een eigen belang: ze weten dat stakingen het ledenaantal kunnen aanwakkeren.’ Geen luxe, gezien de al decennia gestaag afkalvende organisatiegraad: inmiddels zijn iets meer dan vijftien procent van de werknemers vakbondslid, tientallen procentpunten minder dan in de hoogtijdagen van de jaren zeventig. ‘Daar gaan we waarschijnlijk nooit meer naar terug, maar het is aannemelijk dat een stakingsgolf de daling voor een tijdje afremt en misschien zelfs omkeert.’
Lehr benadrukt dat vakbonden niet louter uit opportunisme een staking uitroepen: ze zullen altijd de afweging maken van een gerede kans op succes, en een gerede kans om genoeg werknemers op de been te krijgen. De stakingsgolf moest een keer komen, want alle seinen staan op groen. ‘Als de bonden nu geen staking zouden uitroepen, wanneer dan wel? De legitimatie van de vakbonden zou verder afkalven. Kom je zelfs in deze omstandigheden niet in actie, hoe moet je dan als vakbond nog overleven?’
Spagaat van de bonden
Een groep werkers die evenmin deelt in de stijgende welvaart zijn de flexwerkers, een categorie die bij arbeidsonrust een vooralsnog kleine rol speelt. Immers, ze wisselen sneller dan anderen van baan, zijn minder gebonden aan organisaties en kunnen moeilijk een collectieve vuist maken. Vakbonden proberen weliswaar bij het flexwerk aan te haken, maar dit levert volgens Lehr een ‘enorme spagaat’ op. ‘Mijn ontslagbescherming staak haaks op het belang van flexwerkers om door te stromen naar een vaste betrekking. Aandacht voor flexwerk is mooi, maar de bonden lopen daarmee ook het risico zich te vervreemden van hun vaste leden.’
Een speciale categorie in het flexwerk is de door app-technologie aangedreven arbeidssector, zoals de bezorgdiensten. Volgens de volkswijsheid heeft de app-sector een slecht huwelijk met collectieve actie. Is dit wel zo, wil Lehr weten. ‘Want dezelfde app wordt door bezorgers gebruikt om onderling hun ongenoegen te delen over de werkomstandigheden. Welke kansen dit biedt op collectieve actie, verdient nader onderzoek.’
Lehr vraagt bovendien meer aandacht voor de relatie tussen de afkalvende vakbonden en de groeiende economische ongelijkheid. Mogelijk krijgen werknemers een koekje van eigen deeg, omdat ze de collectiviteit hebben verwaarloosd. Lehr: ‘De vraag die op tafel ligt is of de economische ongelijkheid is toegenomen, juist ómdat de bonden hun macht zijn kwijt geraakt. Dat wil ik verder onderzoeken.’
Foto: Sebastiaan ter Burg via Flickr