Het archiefmateriaal van de arrondissementsrechtbanken ’s-Hertogenbosch en Haarlem bevat meters aan vonnissen en proces- en strafdossiers van ‘gewone’ mensen die in of net na de Tweede Wereldoorlog een misstap begingen. Historica Jan Julia Zurné(verwijst naar een andere website) begon eind 2020 met haar onderzoek Criminaliteit in oorlogstijd, waarin ze onder meer dit soort zaken uitpluist. Daaraan gekoppeld is er nu ook een blog voor het brede publiek: Oorlogsboeven, alledaagse criminaliteit in oorlogstijd. Zurné: ‘Eén van de doelen van mijn onderzoek is om mensen er bewuster van te maken dat heel veel gewone mensen tijdens en net na de oorlog dieven werden. Of zich soms gedwongen voelden om dief te worden.’
Gevangenisbriefjes
De processen en vonnissen van de arrondissementsrechtbanken ’s-Hertogenbosch en Haarlem uit de periode 1936-1949 zijn inmiddels grotendeels gescand. In totaal gaat het om meer dan 200.000 pagina’s.
Zurnés favoriet zijn de gevangenisbriefjes: verdachten schreven in afwachting van hun proces of na het vonnis een brief aan de rechter om uit te leggen hoe ze tot hun misdaad waren gekomen en waarom ze een voorwaardelijke straf of strafvermindering zouden moeten krijgen. ‘Dat zijn mooie, handgeschreven brieven. De verdachte is ongefilterd aan het woord’, legt Zurné uit. ‘Zo is er een briefje van een oorlogsboef die aan de rechter schreef dat hij heel veel spijt had van zijn misdaad. En dat hij op het slechte pad geraakt was omdat hij een aantal Russische krijsgevangenen als onderduiker in huis had gehad en zijn vrouw met een van hen een relatie was begonnen. Hij zat er helemaal doorheen, schreef hij, en liet zich tot misdaad verleiden. Maar hij was tot inkeer gekomen en wilde naar huis om zijn gezin te redden. Dat is een brief van iemand die zijn hart uitstort, maar het laat ook zien hoe de oorlog kan ingrijpen in iemands familieleven.’
Fietsendiefstal was een groot probleem in de Tweede Wereldoorlog. Vanaf 1942 slaan kranten alarm: geen fiets is meer veilig! Dat komt ook terug in rechtbankverslagen. Zurné bekeek zaken uit de eerste maanden van 1943 en 1944 en een derde tot veertig procent van alle zaken betrof fietsendiefstal. ‘Fietsendieven kregen behoorlijk zware straffen, omdat een fiets in die tijd zo belangrijk was, bijvoorbeeld om naar het werk te komen. Vanaf de zomer van 1942 werden fietsen door de Duitsers opgeëist en verzameld. Ze werden dus nog schaarser en de gevolgen voor mensen waren groot als ze geen fiets hadden. En dus stalen ze er één.
Inspiratie
Op de site Oorlogsboeven(verwijst naar een andere website) – die sinds begin september van dit jaar in de lucht is - zijn inmiddels een aantal blogs verschenen. ‘De eerste – over een schrijnende luierdiefstal(verwijst naar een andere website) - heb ik zelf geschreven’, vertelt Zurné. ‘Tijdens het zoeken in de bronnen heb ik lijstjes gemaakt van zaken die interessant zijn voor de blog. Andere mensen kunnen die ook uitwerken. Bijvoorbeeld vrijwilligers bij de archieven die dat vaker doen. Het is dus niet de bedoeling dat alleen ik input lever.’ Daarnaast hoopt Zurné mensen te inspireren om de bronnen zelf te gaan gebruiken. ‘Dat gebeurt soms wel, maar meestal heel gericht. Bijvoorbeeld mensen die op zoek gaan naar gegevens over hun opa. Maar ik wil laten zien dat je meer structureel onderzoek kunt doen naar die bronnen. Je kunt bijvoorbeeld kijken naar de soort argumenten die verdachten aanhalen als als ze naar de rechter schrijven. Dat brengt ons dichter bij de belevingswereld van mensen in de bezettingstijd en vlak daarna.’
Omstandigheden
De dossiers geven dus een genuanceerder verhaal van mensen die hun mond hebben gehouden over hun oorlogsverleden. Omdat het ‘gewone’ mensen waren die door de oorlogsomstandigheden soms gedwongen het slechte pad opgingen en in de gevangenis terecht kwamen. Zurné: ‘Je ziet in reclasseringsrapporten ook dat de ambtenaren die de oorlogsboeven helpen vaak benadrukken; “Dit is een oorlogsgeval. Het is iemand die in normale omstandigheden nooit zou hebben gestolen en wij geloven dat het niet meer gebeurt als alles straks weer normaal is.” We zijn vaak heel erg geneigd om de vraag te stellen: was iemand goed of fout? Maar door de omstandigheden zijn dit soort zaken niet zwart-wit.’
‘Ik kan er eindeloos over doorpraten hoor’, besluit Zurné lachend. ‘Maar daar is die website ook wel een beetje voor.’
Het project ‘Criminaliteit in oorlogstijd’(verwijst naar een andere website) is een samenwerking tussen het Brabants Historisch Informatie Centrum(verwijst naar een andere website), het Noord-Hollands Archief(verwijst naar een andere website) en de Radboud Universiteit. Op de website Oorlogsboeven(verwijst naar een andere website) is het project te volgen.
Foto: Artist and zabiyaka via Pixabay