Subsidieverstrekker NWO heeft een speciaal domein Toegepaste en Technische Wetenschappen, dat samenwerking tussen wetenschappers en bedrijven stimuleert via tientallen miljoenen aan subsidie. Zulke projecten zijn belangrijk voor technologische innovatie, zegt wetenschapssocioloog Willem Halffman van het Institute for Science in Society. Maar als gevaar noemt hij de vaak te hooggespannen beloftes van bedrijven, zoals de jubelstemming eind jaren negentig over het internet, die uitmondde in het barsten van de zeepbel.
Eenzelfde belofte ziet Halffman nu in de toegepaste wetenschap, zoals in de farmacie of nanotechnologie, een veld dat hij momenteel bestudeert in een door hem geleid Europees onderzoeksproject. ‘De belofte van de wetenschap is dat we straks dankzij deze technologie kankermedicijnen nauwkeurig kunnen afleveren in onze cellen. Maar critici in het nanoveld wijzen erop dat we nog lang niet zover zijn, omdat we nog amper door een celmembraan heen kunnen komen, laat staan de juiste cel vinden.’
Onvoorziene ontdekkingen
Naast de overspannen beloftes noemt de wetenschapssocioloog nog een ander bezwaar tegen de nadruk op technologie bij innovaties. ‘De dominantie van de bedrijfslogica negeert de logica van de wetenschap dat onderzoek nu eenmaal met vallen en opstaan gaat, met vaak prachtige onvoorziene ontdekkingen.’ Een bekend voorbeeld is de transistor, onmisbaar voor computers en per toeval voortgekomen uit fundamenteel onderzoek naar de eigenschappen van halfgeleidermateriaal.
Ook in de landbouw kan veel moois verscholen liggen in ongewis onderzoek, zo wijst Halffman op de kansen voor alternatieve landbouwmethodes. ‘Die kun je vergroten door bijvoorbeeld een beter begrip van bodemecologie. Maar voor dat onderzoek is een stuk lastiger geld te krijgen dan voor toegepaste technologie om de productie op te schroeven, zoals naar kassen en synthetische bodems.’
Bij verduurzaming denken mensen al snel aan technische oplossingen, zoals zonnepanelen, ledlampen of windturbines. Maar een duurzame wereld vraagt ook om aandacht voor de sociaaleconomische processen, zegt Halffman, zeker als deze op gespannen voet staan met duurzaamheid. ‘Denk aan de negatieve invloed op het milieu van het vrijhandelsverkeer, door de enorme toename van internationale handel en vervuilende dieselscheepvaart. Wil je meer duurzaamheid, dan moet je ook aan dit soort processen aandacht geven.
Tip: Lees meer over andere culturen
‘Lezen vergroot je wereld. Dat gaat in tegen de huidige trend van je steeds verder specialiseren: lezen laat je over het muurtje van je eigen wereld kijken. Ik kies zelf graag wetenschapshistorische boeken over andere culturen, zoals over China. Het leidt ook tot bescheidenheid over onze westerse kennis.’
Willem Halffman (Antwerpen, 1966) | Opgeleid in Antwerpen, Brussel en New York (1984– 1991, political and social sciences en sociology) | Gepromoveerd aan de Universiteit van Amsterdam (1994).
Foto: Dick van Aalst