Femke Laagland trapte de avond af met de stelling dat we af moeten van de focus op het vaste contract. Ze benadrukte dat mensen behoefte hebben aan rust, reinheid en regelmaat en dat dit door de doorgeschoten flexibilisering op de arbeidsmarkt vaak onder druk staat. Als jurist was ze geïnteresseerd in de oorzaken van deze flexibilisering en de mogelijke (juridische) oplossingen hiervoor. Ze stelde dat de wereld snel verandert met veel fluctuaties op de markt en dat dit voor bedrijven risico’s met zich meebrengt wanneer ze mensen vast in dienst nemen. Mede omdat bedrijven op dit moment vaak maatschappelijke risico’s dragen voor hun vaste werknemers. Denk hierbij aan niet-arbeidsgerelateerde ziektes of het wegvallen van werk door de coronapandemie. Ze pleitte er daarom voor dat we naar een nieuw soort standaardcontract toe zouden moeten, dat de werknemer rust en zekerheid biedt, maar ook minder risico’s voor de werkgever met zich meebrengt. Een dergelijk contract zou bovendien tegemoet kunnen komen aan het idee van een leven lang leren, aldus de arbeidsjurist. Op deze manier zou het gemakkelijker moeten worden om je als werknemer te laten bijscholen of omscholen om ook de stap te kunnen maken naar nieuw werk wanneer er sprake is van grote veranderingen in de arbeidsmarkt.
In reactie hierop merkte politiek filosoof Mathijs van de Sande op dat een vast contract niet louter een juridische constructie is. Een werkplek is ook een sociale omgeving en weten dat je ergens kan blijven werken zolang jij wilt, zorgt er ook voor daar echt een thuis is. Arbeidssocioloog Agnes Akkerman voegde hier aan toe dat uit sociologisch onderzoek blijkt dat mensen meer in zichzelf investeren als ze extra zekerheid voelen over de lange-termijn, dus hoe tijdelijker de arbeidsrelatie hoe minder mensen in zichzelf investeren.
Gebrek aan solidariteit
Agnes Akkerman verdedigde de stelling dat flexibilisering van werk de solidariteit onder werkenden verwoest. Mensen die elkaar als langdurige collega’s op de werkvloer treffen zullen vaker solidair met elkaar zijn, terwijl ZZP’ers en andere flexwerkers daarentegen elkaar eerder als concurrenten zien. Dit zorgt ervoor dat men minder snel geneigd is om de handen ineen te slaan en samen misstanden in een bedrijf of organisatie aan de kaak te stellen. Iemand met een tijdelijk contract zal minder snel problemen op het werk durven aan te kaarten, uit angst ontslagen te worden. Akkerman vertelde verder hoe vakbonden de solidariteit in de arbeidsmarkt kunnen versterken, maar dat hun positie in de huidige markt verzwakt is - juist omdat flexwerkers nauwelijks bij vakbonden zijn aangesloten. Femke Laagland merkte op dat het op dit moment vrijwel onmogelijk is voor ZZP’ers om zich in een vakbond te verenigen, omdat o.a. de juridisch status van de ZZP’er onduidelijk is: als ze worden gezien als zelfstandig bedrijf, dan is een vereniging vaak niet toegestaan omdat dit kan worden geïnterpreteerd als kartelvorming. Juist om de arbeidsmarkt van de 21ste eeuw duurzaam te maken, moeten we zoeken naar verschillende manieren om de solidariteit in de arbeidsmarkt te versterken, zo stelden de sprekers.
Groeiende precariteit
Politiek filosoof Matthijs van de Sande besloot de avond met zijn stelling: 'precariteit is de nieuwe armoede'. Hij zei dat een precaire toestand er een is van grote zorgen en onzekerheid. Hij wees erop dat het mens zijn, en belichaamd zijn, automatisch een onvermijdelijke vorm van precariteit met zich meebrengt, maar dat sommige mensen in onze samenleving wel degelijk in een meer of juist minder precaire situatie zitten dan anderen. En deze precariteit neemt voor veel mensen toe onder andere door veranderingen in de arbeidsmarkt. Het interessante en opmerkelijke, zo stelde Van de Sande, is dat precariteit zich uitstrekt over verschillende lagen van de bevolking: jong en oud, rijk en arm, hoogopgeleid en laagopgeleid. Het doorsnijdt klassieke tegenstellingen. Het is een toestand waar zowel beveiligers als academici mee te maken krijgen, aldus de politiek filosoof. Juist daarom zou precariteit een basis kunnen zijn voor mensen om zich te verenigen en een nieuwe grondslag kunnen vormen voor solidariteit. Van de Sande refereerde aan de socioloog Guy Standing die spreekt over een aparte klasse: het Precariaat, en dit zou als één blok kunnen strijden voor zekerheid en rechtvaardigheid. Maar dit is niet zomaar te realiseren. Het is een politiek project dat een zekere mate van organisatie verondersteld én mensen moeten de precaire conditie van zichzelf en de anderen kunnen benoemen en begrijpen, om zich daadwerkelijk met elkaar te kunnen identificeren en verenigen, aldus Van de Sande.
Inkomen en duurzame arbeid
Zowel Laagland, Akkerman als Van de Sande maakten zich zorgen over het wegvallen van zekerheden op de arbeidsmarkt. Vanuit het publiek kwam meermaals de suggestie of een basisinkomen niet een oplossing zou zijn voor de negatieve gevolgen van flexibilisering in arbeidsmarkt. Hierover waren de meningen van de sprekers verdeeld. Naast problemen met de juridisch haalbaarheid, die Laagland aankaartte, gaf Akkerman aan dat we feitelijk nog te weinig weten van de daadwerkelijke effecten van een basisinkomen op bijvoorbeeld arbeidsparticipatie. Daarnaast stelde Van de Sande dat de wenselijkheid van een basisinkomen in sterke mate afhangt van de context waarin het ingevoerd wordt. Het kan tot nieuwe zekerheden leidden, maar ook gebruikt worden om oude zekerheden te ondermijnen. Het is dus niet per definitie een plan dat alle problemen op de arbeidsmarkt weg zal nemen.Tot slot benadrukten alle sprekers het belang van solidariteit op de arbeidsmarkt en bespraken ze verschillende oplossingen om tot een duurzame arbeidsmarkt te komen: variërend van een nieuw standaard arbeidscontract en een grote focus op een leven lang leren tot het verhogen van het minimumloon en het toegankelijker maken van vakbondslidmaatschap. Op die manier zou de arbeidsmarkt van de 21ste eeuw wel eens duurzaam en solidair kunnen worden.
Tekst: Jitse Pieter Goutbeek. Dit is het verslag van een evenement van Radboud Reflects en Radboud Recharge. Foto: sol via Unsplash.