Het bewustzijn is een soort privé ‘binnenwereld’ waarin we onze gedachten, gevoelens en waarnemingen ervaren. ‘Maar het begrip kan meerdere betekenissen hebben, die soms tegenstrijdig lijken,’ legt Jolien Francken uit. ‘Iemand is bewust wanneer die adequaat reageert op prikkels van buiten. Maar ook wanneer die zit te dagdromen en juist niet reageert. Het is belangrijk om die verschillende betekenissen naast elkaar te laten bestaan in theorieën over bewustzijn.’
Waarom is het bewustzijn zo’n interessant gegeven?
‘Het onderwerp spreekt erg tot de verbeelding. Vaak wordt verondersteld dat bewustzijn onze unieke menselijke capaciteiten mogelijk maakt, zoals reflecteren op ons gedrag of genieten van muziek. Bovendien is bewustzijn datgene wat het leven de moeite waard maakt—zonder bewustzijn is er letterlijk niks aan. Tegelijkertijd is het voor veel mensen iets dat niet ‘zomaar’ wetenschappelijk verklaard kan worden.’
Hoe kan het dat we ons bewust worden van bepaalde geluiden, gedachten of sensaties?
‘Die vraag kun je op twee manieren opvatten. De vraag kan zijn: hoe kan het überhaupt dat bewustzijn voortkomt uit ingewikkelde biochemische processen? Dat is de filosofische vraag. Maar de vraag kan ook zijn: hoe kan het dat we ons bewust zijn van de ene indruk en niet van andere? Je zou denken dat deze vragen los van elkaar beantwoord kunnen worden. Veel wetenschappers en filosofen zien dat ook zo. Wij proberen in ons boek juist te laten zien dat antwoorden op beide vragen elkaar direct beïnvloeden. We ontdekten dat er in de filosofie en in de neurowetenschap twee compleet verschillende benaderingen of methoden gebruikt worden om bewustzijn te onderzoeken. De neurowetenschappelijke benadering is niet ‘neutraal’, of ‘objectief’, zoals veel wetenschappers denken, maar bevat allerlei filosofische aannames.’
Als filosofen en neurowetenschappers samen tot definitie van bewustzijn zouden komen, hoe zou die dan ongeveer luiden?
‘Die definitie zou bewustzijn moeten zien als een soort clusterconcept: een puzzel waarvoor meerdere stukjes nodig zijn om het plaatje compleet te krijgen. Een deel gaat bijvoorbeeld over hoe het voelt om iets te ervaren, een ander deel over hoe we kunnen handelen op basis van informatie van verschillende zintuigen, en weer een ander deel over onze continue aanpassing aan de wereld om ons heen. Neurowetenschappers en filosofen zijn bezig met dezelfde puzzel, maar gebruiken stukjes die soms niet aan elkaar passen. Al is er toch één belangrijk uitgangspunt dat beide vakgebieden moeten delen om überhaupt aan dezelfde puzzel te werken: ze vragen zich allebei af wat bewustzijn dóet.’
Hoe gaat dat helpen?
‘Alleen op die manier kunnen wetenschappers proberen in kaart te brengen welke processen in ons brein verantwoordelijk zijn voor, bijvoorbeeld, het bij elkaar brengen van informatie van verschillende zintuigen. De meeste filosofen en neurowetenschappers zijn toch op zoek naar die éne heilige graal, maar wij betogen dat we eigenlijk pas echt vooruitgang kunnen verwachten als we niet meer over hét bewustzijn spreken.’
Welke nieuwe inzichten kan het boek brengen?
‘We hebben de meest recente inzichten uit zowel filosofisch als neurowetenschappelijk onderzoek naar bewustzijn op een rijtje gezet en met elkaar in verband gebracht. Er is geen ander boek waarin de inzichten uit de twee vakgebieden ook echt worden geïntegreerd. We proberen de lezer niet te overtuigen van een bepaalde positie of opvatting over bewustzijn, die kan na het lezen zelf een geïnformeerde mening vormen.’
Publicatie