Duidelijke parallellen
Het valt Stel op dat er duidelijke parallellen zijn tussen de manier waarop Libanons politieke leiders met verschillende crises omgaan. Bij zowel de instroom van enorme aantallen vluchtelingen uit Syrië en de ‘Beirut Blast’ bestaat de reactie uit informele, ad hoc beslissingen, wegkijken en verantwoordelijkheid afschuiven.
Perfect storm
Libanon is een land met een geschiedenis vol oorlog en conflict. Gelegen tussen Israël en Syrië is de positie van de staat op zijn minst ‘lastig’ te noemen. 'Wat er nu speelt, is een soort perfect storm', legt Stel uit. De laatste jaren is bovenop de bestaande conflicten een vluchtelingencrisis gekomen. Libanon telt wereldwijd het hoogste aantal vluchtelingen per hoofd van de bevolking. Eerst waren dat met name Palestijnse vluchtelingen, maar daar kwamen heel veel mensen uit Syrië bij. Een economische crisis kwam daar overheen, gevolgd door de huidige coronacrisis. 'Dit zorgt er, naast diverse golven van protest en een borrelend ongenoegen ten opzichte van de oligarchische elite, voor dat alles weer op scherp staat sinds de explosie.'
‘No policy-policy’
Niet verrassend, vindt Stel. Voor haar boek Hybrid Political Order and the Politics of Uncertainty – Refugee Governance in Lebanon deed ze onder meer intensief veldonderzoek. Ze voerde talloze gesprekken in vluchtelingenkampen. Deze kampen zijn vaak informeel van aard: Libanon staat de Verenigde Naties niet toe om kampen op te zetten om Syrische vluchtelingen te huisvesten. Ze zag daar hoe ontbrekende wetten en achterblijvend beleid grote onzekerheid creëerde voor vluchtelingen en de organisaties die hen willen helpen.
'In Libanon is sprake van een ‘no policy-policy’. Een juridisch kader dat stelt hoe omgegaan wordt met de vluchtelingen bestaat niet: het internationaal vluchtelingenverdrag heeft Libanon niet ondertekend en het land heeft geen nationale asielwetgeving. Gebrekkige communicatie en vage formuleringen zorgen ervoor dat de regelgeving die er wel is, heel breed geïnterpreteerd kan worden. Doordat vluchtelingen geen formele status hebben en elke vorm van collectieve mobilisatie ondermijnd wordt, zijn vluchtelingen grotendeels overgeleverd aan de grillen van Libanese autoriteiten, veiligheidsdiensten en landeigenaren.'
Uitbuiting
Dat vluchtelingen afhankelijk zijn van de goodwill van lokale overheden, huisbazen en ’werkgevers’ maakt de groep extra gevoelig voor uitbuiting. Vluchtelingen kunnen zich moeilijk samen organiseren omdat Libanese veiligheidsdiensten dit actief ondermijnen. Omdat vluchtelingen geen status hebben, kunnen ze ook op andere manieren amper in verweer komen tegen de status quo. Stel: 'Dit komt de politieke elite goed uit. Doordat er geen duidelijke mandaten en verantwoordelijkheden zijn, is ‘de politiek’ niet aansprakelijk. Daarnaast profiteren lokale beschermelingen en de nationale machtshebbers van de "vluchtelingeneconomie", die draait op uitbuiting van vluchtelingen. Er worden exorbitante prijzen gevraagd voor huur of vluchtelingen krijgen slechts een hongerloon voor hun arbeid. Uiteindelijk spoort deze benarde situatie vluchtelingen aan om ook weer te vertrekken, iets waar de normaliter zo verdeelde Libanese leiders sinds het begin eensgezind op aansturen. Non-beleid heeft zo dus duidelijk een functie. Het is niet alleen een gevolg van onverwachte gebeurtenissen of gebrek aan capaciteit, maar heeft ook een strategische dimensie in die zin dat het autoriteiten de mogelijkheid geeft verantwoordelijkheden te ontlopen en tegelijkertijd hun politieke belangen te dienen.'
Explosie
Dit non-beleid wordt niet alleen ingezet bij de vluchtelingen. Stel ziet, rondom de havenexplosie, duidelijke overeenkomsten tussen de manieren waarop Libanese machthebbers omgaan met Syrische vluchtelingen en de Libanese burgers. Ook deze explosie is het gevolg van politici die, vanwege eigen economische en politieke belangen elke vorm van formele regulering, hebben gesaboteerd. Het havengebied stond altijd al bekend als een vrijplaats voor corruptie.
'Jarenlang is er geen verantwoordelijkheid genomen voor de explosieve lading die in de haven lag', legt ze uit, 'ook al blijkt nu dat verschillende instanties hier wel degelijk weet van hadden.' De politici die officieel verantwoordelijk zijn voor deze instanties, en soms ook door hen geïnformeerd waren, deden alsof ze er niets van wisten: 'ze voelen minder verantwoordelijkheid naar de burger toe dan naar hun eigen economisch-politieke belangen. Net als bij de omgang met de aanwezigheid van vluchtelingengemeenschappen in het land, zit voor Libanese burgers onderdrukking dus niet alleen in openlijke vormen van repressie, maar ook in strategische vormen van verwaarlozing en nalatigheid.'
Dit artikel verscheen eerder in FM Focus. Foto: Rook verspreidde zich tot ver buiten Beiroet na de ontploffing in de haven. Bron: المسلمون في البرازيل . Hussein saifi Tv via Wikimedia Commons.
