De terughoudendheid wordt verdedigd om culturele redenen. Een opgeheven vingertje over gender zou vooral verankerd zijn in de westerse wereld, door een land als Qatar snel begrepen als een aanslag op culturele eigenheid. Valt daar begrip voor op te brengen?
‘Natuurlijk moet je oog houden voor de verschillen. In de publieke opinie bestaat in die landen weliswaar een negatiever beeld over iets als homorechten, maar dat wil niet zeggen dat er in de verschillende Arabische landen helemaal geen beweging zou zijn. Ook daar komen groepen op voor bijvoorbeeld homorechten, ook daar wordt verschillend gedacht over het spanningsveld tussen gelijkheid en religie. Dat ‘het westen’ het eerste voorstaat, en de Arabische wereld het laatste, is te scherp. Je slaat een hele cultuur plat als je geen oog hebt voor de mensen die ook met de koran in de hand opkomen voor rechten van de minderheden. De dominante lezing van de Koran is homonegatief, maar er zijn ook echt andere geluiden over wat wel en niet zou mogen op seksueel gebied. Bijvoorbeeld, zelfs als je vindt dat er staat dat sodomie een zonde is, kun je op basis van religieuze bronnen beargumenteren dat Allah uiteindelijk nog bepaalt of je wel of niet in de hemel komt. En geldt deze zonde ook voor vrouwen of voor seks die niet anaal is? Over al deze zaken wordt verschillend gedacht.’
Had minister Helder meer kunnen doen zonder de emir te bruuskeren?
‘Natuurlijk. Zo’n speldje verstopt achter een grote sjaal kun je vrij gemakkelijk laf noemen. Kritiek is bovendien niet per se een uiting van westerse bemoeizucht. Zeggen dat je iets niet oké vindt, is nog wat anders dan met een tank een land binnenrijden. Het verschilt per land, maar ook veel Arabische landen hebben belangrijke VN-verdragen getekend voor de rechten van minderheden. Vanuit die verdragen kun je de rechten aan de orde stellen van de lhbtiq-gemeenschappen in die landen.’ De regenboogvlag en de One Love-armband worden op de WK alleen gepropageerd door Europese landen. Zou de oproep niet veel overtuigender zijn door ook de Arabische genderbeweging bij de actie te betrekken?
‘Hoewel het per land verschilt, maak je je in Qatar wel echt heel kwetsbaar door zo in de openbaarheid te treden. Er had mogelijk wel beter nagedacht kunnen worden over een aansluiting met wat lokale bewegingen en voorvechters van lhbtiq-rechten van ons zouden willen. Hoe kunnen we helpen? Díe vraag raakt op de achtergrond door het al te enthousiast wapperen van een regenboogvlag. In ons eigen land doen we inmiddels steeds meer ervaring op met asielzoekers uit minderheidsgroepen. Vluchtelingen die zijn opgegroeid in een cultuur met minder acceptatie, kun je niet zomaar dwingen uit de kast te komen, om hun familie achter te laten of anders te denken over seksualiteit. Zowel familie, religie als seksualiteit en genderidentiteit raken de kern van iemands ‘zijn’, daar moet je voorzichtig mee omgaan. Let echter wel, ook in Europa is er beweging, zie de ‘European Islam’, waar ze zoeken naar een samengaan van je religieus identificeren en meer ruimte voor gelijke rechten.’
Stel, u bent beleidsmaker: wat neemt u dan van uw wetenschappelijke inzichten mee om de rechten van minderheden in Arabische landen en binnen moslimgemeenschappen op de agenda te krijgen?
‘In ieder geval weet ik wat ik me op de hals haal. In verschillende publicaties bespreek ik dit onderwerp, maar elke positieve – of eigenlijk elke niet negatieve - redenering richting islam, stuitte op enorme weerstand en vullis van de anti-islamkrachten en reaguurders, en soms een enkele conservatieve moslim. Hoe dan ook, ik zou me in de eerste plaats willen richten op de jongere generatie, in Arabische landen en ook in Europa. Ik zou voor hen die hun identiteit nog aan het vormen zijn, veel meer zichtbaar willen maken dat er ook in de islam deurtjes openstaan naar genderrechten, naar homo-emancipatie. Als ik het heel simpel samenvat, zien we namelijk dat een sterkere religiositeit vooral, maar niet exclusief, samenvalt met gemiddeld genomen meer homonegativiteit. Tegelijkertijd bestaat er veel grotere theologische of ideologische diversiteit aan denkbeelden binnen islam over deze thema’s dan velen weten of denken te weten. Die progressieve interpretaties zou ik dan proberen te normaliseren, bijvoorbeeld door die ook in media een plek te geven. Mijn hypothese is dat een grotere denkruimte hierover positief uitwerkt op de tolerantie, omdat het jongeren in staat stelt om zowel voor hun religie als voor gelijkheid en vrijheid te kiezen.’
Foto: Jordan McDonald via Unsplash