Christendom-expert Alfons Brüning kent Oekraïne goed: hij is er sinds 1990 zo’n dertig keer geweest. ‘Mijn vrouw komt ervandaan en we hebben daar vrienden. Eerlijk gezegd heb ik geen idee hoe het op dit moment vrede kan worden in het land. Dat wordt, vrees ik, een erg lang proces.’
Grensland
Veel mensen denken dat er een zuivere scheidslijn loopt door Oekraïne: tussen Oekraïens- en Russischsprekende mensen, of tussen de verschillende orthodoxe kerken. Maar dat is niet zo. Brüning: “Er was altijd al een grote tussengroep. Minstens zeventig procent van de bevolking is tweetalig. Ook binnen de christelijke gemeenschap zeiden mensen: ‘God is niet Oekraïens of Russisch. Ik ben gewoon orthodox.’ Zij maakten geen keuze tussen pro-Oekraïense en pro-Russische kerken.’
Die tussenvormen waren een kenmerk van Oekraïne als grensland, zoals het vaak omschreven wordt. ‘Grensland’ is ook de letterlijke vertaling van de naam Oekraïne. En dat is nu juist wat verloren gaat, benadrukt Brüning. ‘Naast het lichamelijk lijden en de materiële schade is ook die mentaliteit van met verschillende groepen kunnen samenleven een slachtoffer van de oorlog. Er is veel woede en onbegrip. Zelfs als het tot een staakt-het-vuren komt, is er enorm veel kapotgegaan, mentaal en psychologisch. Om de samenleving te herstellen, is waarschijnlijk een generatie of meer nodig. Kijk naar hoe dit proces gaat in voormalig Joegoslavië.’
Scheidslijn
De Russisch-orthodoxe kerk en de patriarch van Moskou steunen de invasie. Dat echoot door in andere orthodoxe kerken, vertelt de religiewetenschapper. ‘De belangrijkste scheidslijn op dit moment is of kerken de oorlog theologisch te verantwoorden vinden. Er zijn inderdaad verhalen waarmee vooral sommige geestelijken in Rusland de oorlog goedpraten. Maar persoonlijk vind ik dat die verhalen niet zoveel met religie te maken hebben.’
Volgens die verhalen was Kiev altijd een Russische stad. In de tiende eeuw werd in Kiev de eerste grootvorst gedoopt. Dat wordt wel uitgelegd als het begin van de Russische staat. ‘Daarmee rechtvaardigen sommige Russen de invasie: zij vinden dat Oekraïne eigenlijk nooit bestaan heeft en Kiev weer bij Rusland zou moeten horen. Poetin moedigt dat idee aan en maakt er gebruik van.’
Maar er is in duizend jaar wel wat gebeurd. ‘Het is alsof Frankrijk en Duitsland nu zouden ruziën over de vraag of Karel de Grote een Franse of Duitse keizer was, en op basis daarvan claims zouden leggen op Straatsburg of Aken”, stelt Brüning. ‘Zo’n claim negeert de geschiedenis en heeft niets te maken met het universele christendom.’
Broedermoord
Naast de orthodoxe kerken die de oorlog willen rechtvaardigen, zijn er ook kerken – binnen en buiten Oekraïne – die zich meer universeel opstellen en vrijwel automatisch de oorlog afkeuren. ‘Zij benadrukken dat het christendom boven grenzen, staten en etnische loyaliteiten staat. En dat oorlog binnen het universele christendom altijd broedermoord is.’ De Wereldraad van Kerken discussieert op dit moment over de vraag of de delegatie uit Moskou nog wel welkom is op het eerstvolgende grote congres, begin september. ‘Zij vragen zich af waar überhaupt nog over gesproken kan worden met een delegatie die de oorlog goedkeurt. De raad bestaat al sinds 1948, maar zelfs tijdens de Koude Oorlog liepen de spanningen zelden zo hoog op als nu. Dat is dus óók schade van de oorlog: zelfs zeer gevestigde vormen van diplomatie en dialoog lijden eronder.’
Dit artikel verscheen eerder in Radboud Magazine #72. Foto: Een kerk in Moskou. Bron: PxHere