Text: Antonio Cimino. Photo: mvivirito0 via Pixabay
In zijn boek Process and Reality deed Alfred North Whitehead zijn beroemde uitspraak dat 'de veiligste algemene karakterisering van de Europese filosofische traditie is dat deze bestaat uit een aantal voetnoten bij Plato'. Dit zinnetje wordt tot vervelens toe herhaald, vooral in handboeken en inleidende filosofiecursussen, maar is wel heel leerzaam en vertelt een fundamentele waarheid: de platonische dialogen bevatten het vocabulaire en de syntaxis van de westerse filosofie, die iedere periode op haar eigen unieke manier heeft gebruikt. Het is dan ook geen verrassing dat onze intellectuele geschiedenis een buitengewone variatie aan Plato's en platonismen bevat.
De twintigste eeuw is hierop geen uitzondering. Plato bleef een belangrijke gesprekspartner voor vrijwel alle belangrijke denkers, zoals Edmund Husserl, Martin Heidegger, Hans-Georg Gadamer, Hannah Arendt, Karl Popper, Simone Weil en Jan Patočka. Wat echter opvalt aan Plato's enorme invloed op de twintigste-eeuwse cultuur is dat deze duidelijk politiek van aard is, in zoverre dat de platonische dialogen zeer vaak ook zijn gebruikt en misbruikt om het totalitarisme te verdedigen of juist te betwisten. Aanhangers van totalitaire regimes hebben Plato en de klassieke oudheid voor hun karretje gespannen om narratieven of theorieën te verzinnen die pleiten voor racisme, eugenetica of elitarisme. Tegelijkertijd hebben tegenstanders van het totalitarisme uit precies dezelfde bronnen inspiratie geput voor het bedenken en uiten van nieuwe vormen van dissidentie, verzet of politiek. Tussen deze twee extremen in bevond zich een waaier aan manieren om Plato te benaderen, wat ertoe leidde dat de ontvangst van zijn dialogen complex en intrigerend was. Onder de personen die een belangrijke rol speelden in deze verwarrende nalatenschap bevonden zich prominente ideologen, intellectuelen, filosofen, politici en wetenschappers die de platonische geschriften niet alleen herlazen uit wetenschappelijke interesse, maar ook om een antwoord te vinden op de politieke en culturele uitdagingen van hun tijd.
We kunnen een aantal algemene lessen trekken uit de manieren waarop Plato in de twintigste eeuw is gebruikt en misbruikt, die ons bovendien iets belangrijks vertellen over zowel het politieke belang van cultureel erfgoed als de maatschappelijke relevantie van de geesteswetenschappen. Cultureel erfgoed is niet zomaar een voorwerp dat wordt bewonderd door toeristen en kan ook niet worden behandeld als een dood overblijfsel van een ver verleden dat wordt bestudeerd door oudheidkundigen. Cultureel erfgoed is de grammatica van ons collectieve leven en vraagt erom voortdurend te worden herontdekt en steeds opnieuw kritisch te worden onderzocht, vooral wanneer het een ideologisch strijdtoneel wordt of een rol speelt in de constructie van de narratieven van de macht. Het is dan ook een essentiële politieke en maatschappelijke functie van de geesteswetenschappen om zowel de aannemelijkheid van deze narratieven te testen als een kritisch gesprek met ons verleden aan te gaan en op deze manier een belangrijke bijdrage aan de democratie te leveren.
Tentoonstelling in de Universiteitsbibliotheek
De tentoonstelling toont foto's en publicaties die de controversiële receptie van Plato in het tijdperk van het totalitarisme documenteren.
Concept, ontwerp en organisatie: Antonio Cimino (Centrum voor de Geschiedenis van Filosofie en Wetenschap)
7 november 2022 - 15 januari 2023Universiteitsbibliotheek, Erasmuslaan 36 6500 HA NijmegenOpeningstijden: https://www.ru.nl/library/