Nijmegen in Opstand, Centrum van Europa, De Prinses uit het Oosten en Het Bombardement. Wie dit niets zegt, moet even een wandelingetje door de binnenstad van Nijmegen maken en goed letten op de muren. Want deze historische momenten en figuren uit de geschiedenis van Nijmegen zijn gedurende de afgelopen twee jaar weer zichtbaar gemaakt middels streetart. Waalpaintings is een initiatief van Radboud-historici Erika Manders en Dennis Jussen. Voor dit jaar staan er drie nieuwe schilderingen op de planning: een muurschildering over de Romeinse stad op de zijmuur van de trap onder de Snelbinder bij de Nieuwe Marktstraat, schilderingen over het verkrijgen van stadsrechten in 1230 door koning Hendrik (VII) en de verpanding van de stad aan Otto II van Gelre, en in de buurt van Plein 44 een muurschildering over de Nijmeegse Vierdaagse op een muur aan de Molenstraat.
Waalpainting: de oudste stad van Nederland
Voor de muurschildering over de Romeinse stad zat op 25 april in het statige Huize Heyendael een interessant gezelschap bij elkaar: twee vertegenwoordigers van de gemeente Nijmegen, drie historici van de Radboud Universiteit en vier kunstenaars. Onderwerp van de vergadering: het eerste ontwerp voor een nieuwe muurschildering over de Romeinse stad in de 1ste en 2de eeuw, die grotendeels vanuit het Actieplan Binnenstad en het Verleden Verbeeld programma van de gemeente Nijmegen wordt gefinancierd. Nog geen twee weken later is het kunstwerk al gerealiseerd, op de zijmuur van de trap onder de Snelbinder bij de Nieuwe Marktstraat. Initiatiefnemer Dennis Jussen: ‘Als je voor de muur staat, kijk je letterlijk in de richting van waar de Romeinse stad lag.’
Al voor het begin van de jaartelling werd Nijmegen dankzij zijn gunstige ligging een belangrijk centrum in het noorden van het Romeinse rijk. De Romeinen bouwden hier de nederzetting Oppidum Batavorum (stad voor de Bataven). In 69 brak de Bataafse opstand tegen de Romeinen uit. De Bataven werden echter door Romeinse troepen verslagen en daarom staken zij voordat ze vertrokken Oppidum Batavorum in brand. Toen de rust was hersteld, werd de stad niet meer herbouwd op dezelfde plek, maar op twee kilometer naar het Westen, op de plek in Nijmegen-West waar nu het Waterkwartier ligt. Omstreeks 100 schonk keizer Trajanus deze hoofdplaats marktrechten én de naam Ulpia Noviomagus. (Noviomagus betekent letterlijk ‘Nieuwe Markt’. De muurschildering ligt niet geheel toevallig aan de Nieuwe Marktstraat) Er verrezen grote gebouwen, zoals een forum, een openbaar badhuis en meerdere tempels. (Bron: Huis van de Nijmeegse geschiedenis)
Artistieke vrijheid voor kunstenaarscollectief
Remco Visser, Naamloozz (Kenneth Letsoin), Barend Beer en Martinus Papilaja – allen deel van het kunstcollectief Verfbaar – namen de schildering over de oudste stad van Nederland voor hun rekening. Zoals bij alle Waalpaintings, moesten ook aan deze Waalpainting historische bronnen ten grondslag liggen. Jussen bezocht daarom samen met de vier kunstenaars Museum Het Valkhof, waar hij tekst en uitleg gaf bij de collectie, maar waar ze vooral ook zelf inspiratie op konden doen door te kijken naar bijvoorbeeld stijl, gevonden voorwerpen en kleurgebruik. Jussen: ‘De kunstenaars maakten een interpretatie van het verhaal van de Romeinse stad met zo veel mogelijk historische correctheid. Maar ze hebben ook artistieke vrijheid gekregen om die vertaling van de geschiedenis interessant te houden voor het brede publiek.’
Met z’n vieren bepaalden de kunstenaars de elementen die ze graag terug wilden laten komen in het ontwerp. Zo hebben ze tekst in de schildering verwerkt, die gebaseerd is op de stukken steen met gegraveerde tekst die ze in het museum zagen. Remco Visser: ‘We hebben er een klein knipoogje in verwerkt met het woord ‘sex’. Dat verwijst naar de tippelzone op de Nieuwe Marktstraat.’
Toffe elementen die verwijzen naar de Romeinse geschiedenis
Een prominente plek wordt ingenomen door de afbeelding van een glasblazer. ‘Historisch gezien een heel goede keuze’, zegt Jussen. ‘Dat laat zien dat de Romeinen al glas konden maken. Dat weten heel veel mensen niet.’ Natuurlijk komt ook het Romeinse masker terug dat begin twintigste eeuw werd gevonden tijdens een baggerexpeditie in de Waal. Bijzonder hoogleraar Nijmeegse geschiedenis Stephan Mols: ‘De losse voorwerpen – zoals de vaas - zijn ook goed gekozen, want die komen allemaal uit één graf dat bij de opgraving aan de Voorstadslaan in 1981 is gevonden. Ik heb daar zelf nog mee gegraven.’
In het eerste ontwerp ontbrak nog een verwijzing naar de Romeinse keizer Trajanus, die Manders en Jussen er toch wel graag in wilden hebben. Jussen: ‘De stad kreeg rond 100 marktrechten van Trajanus. Dat is een tof element om toe te voegen, omdat het ook past bij de claim van oudste stad van Nederland: we hebben al marktrechten sinds 100.’ Visser en consorten gaven gehoor aan het verzoek: Trajanus is nu in tekst én beeld verwerkt in de schildering. Erika Manders: ‘De schildering is precies wat we willen met Waalpaintings. Op het eerste gezicht is er al heel veel te zien en te leren, en er zijn genoeg aanknopingspunten om er in een uitgebreidere uitleg op onze site verder op in te gaan.’
QR-codesIn maart werden ook informatieborden geplaatst bij de vier reeds voltooide Waalpaintings. Op de borden is een korte omschrijving van het historische verhaal opgenomen in het Nederlands, Engels en Duits. Ook staan de kunstenaar(s) en sponsor(s) erop vermeld. Onderaan staat een QR-code. Wie die scant, komt op de Waalpaintings-website terecht. Daarop is nog meer informatie te vinden over het historische verhaal en het artistieke proces achter de muurschildering.
Belangrijke heersers in de Nijmeegse middeleeuwen
Terwijl de verf van de muurschildering over de Romeinse stad nauwelijks opgedroogd is, worden ook de plannen voor een schildering over Koning Hendrik (VII) en Graaf Otto II geconcretiseerd. Driehonderd jaar na de ineenstorting van het Romeinse rijk bracht de Frankische koning Karel de Grote zijn West-Europese rijk tot stand. Karel liet op verschillende plaatsen in zijn rijk paleizen bouwen, waaronder Nijmegen. Nijmegen en de rest van het huidige Nederland kwamen uiteindelijk onder het gezag van de koningen van het Oost-Frankische rijk, dat op den duur het ‘Duitse’ of ‘Heilige Roomse’ rijk zou gaan heten. Aan het einde van de twaalfde eeuw begon Nijmegen wat meer stedelijke kenmerken te vertonen. Nijmegen kreeg een officiële stedelijke status in 1230, toen de Duitse koning Hendrik (VII) besloot aan de inwoners stadsrechten te verlenen. In 1247 werd graaf Willem II van Holland tot koning gekozen, maar hij zat in acute geldnood. Daarom leende hij van graaf Otto II van Gelre 10.000 zilvermarken. Als onderpand gebruikte Willem II de stad Nijmegen. De lening werd nooit meer afgelost, zodat Nijmegen en het Rijk van Nijmegen vanaf 1247 bij het graafschap Gelre hoorden. (Bron: Huis van de Nijmeegse geschiedenis)
Waalpainting over Hendrik VII en Otto II
Kunstenaar Sander Dolstra nam Koning Hendrik (VII) en Hertog Otto II als inspiratiebron voor de twee muurschilderingen die in de onderdoorgang Hendrikhof aan Plein 44 zullen komen. De ontwerpen ervoor liggen al klaar.
Op de ene kant zal een afbeelding komen van een verschrikt kijkende Hendrik (VII) op het moment dat hij van zijn paard valt, de dood tegemoet. Op de borst van het paard komt het wapen van Nijmegen, dat de stad mocht gebruiken nadat het stadsrechten kreeg van Hendrik. ‘Daaromheen vliegen valken die symbool staan voor de valkenjacht, dat in de middeleeuwen een exclusieve sport was voor de adel’, zegt Dolstra. In de muur van het tunneltje zitten ook een aantal getraliede ramen. Dat komt perfect uit: Hendrik trok te paard van gevangenis naar gevangenis. Als representatie van de stadsrechten heeft Dolstra een stuk papier met daarop ‘stadsrechten’ in het ontwerp verwerkt. Voor de historische correctheid zullen Manders en Jussen nog de archieven induiken. Jussen: ‘Volgens mij hebben we niet het originele stadsrechtendocument, maar wel eentje van een hele tijd later waarin het nog eens wordt bevestigd.’
Teaser voor de Waalpainting van Sander Dolstra
De andere kant van de tunnel wordt een stuk abstracter en zal een collage worden van voorwerpen die refereren aan Otto II, die andere belangrijke heerser. In het midden prijkt straks de afbeelding van een robuuste, ijzeren helm. ‘We weten eigenlijk niet precies hoe Otto eruit zag’, zegt Dolstra. ‘Daar zat ik een beetje mee te worstelen. Over Otto las ik dat hij heel veel veldslagen heeft gevoerd. Daarom leek het me mooi om hem een beetje anoniem te houden en een helm te gebruiken.’ Daarnaast verwerkt Dolstra de Stevenskerk, een verwijzing naar Nijmegen als onderpand, de stadsmuur en een paardenvoet in de schildering (Otto had een klompvoet en kreeg als bijnaam ‘paardenvoet’). Jussen: ‘Ook deze Waalpainting wordt weer heel vet. De belangrijke elementen - de persoon, het verhaal, stadsrechten en het wapen – zitten erin en er zijn heel veel knipogen waar je meer over kunt vertellen.’
Doneren voor Waalpainting over de Nijmeegse Vierdaagse
Met de schildering over de Nijmeegse heersers wordt naar verwachting volgende week (week 21) gestart. Daarnaast wordt ook hard gewerkt om de Waalpainting over de Nijmeegse Vierdaagse dit jaar te kunnen realiseren. Meer over die schildering lees je hier. Doneren om ook deze schildering mogelijk te maken kan nog steeds.
Meer weten? Neem contact op met info [at] waalpaintings.nl (info[at]waalpaintings[dot]nl)