Tijdens het lezen van literatuur ervaren lezers vaak allerlei emoties die samenhangen met esthetiek, zoals gevoelens die worden opgeroepen door bijzonder goed geschreven of spannende passages. Die emoties zijn in hersenonderzoek nog een ongrijpbaar concept: het is onduidelijk of ze worden ondersteund door algemene hersensystemen of dat er andere – meer specifieke – systemen bij betrokken zijn.
Verhalen beoordelen
Mak en haar collega’s lieten 27 mensen twee korte fictieverhalen beoordelen op literariteit. 27 andere mensen beoordeelden diezelfde twee verhalen op emotionele intensiteit. Mak: ‘De proefpersonen kregen de verhalen eerst te horen. Daarna kregen ze de woorden op papier te zien en konden ze aanklikken welke stukjes ze opvallend vonden. Bij literariteit gaven ze voor elk woord of elke passage aan of het ‘stylistisch opvallend/goed’ of ‘normaal’ geschreven is. En bij emotionele intensiteit moesten ze elk woord of elke passage beoordelen op een schaal van 1 (‘totaal niet geraakt’) tot 7 (‘intense emotie’). De beoordelingsscores werden vervolgens gekoppeld aan MRI-hersendata van 52 mensen die in de scanner ook naar de twee verhaaltjes hadden geluisterd.
Verschillende hersengebieden
De onderzoekers ontdekten bij de analyse van de resultaten dat literariteit en emotionele intensiteit verschillende neurale netwerken in het brein activeren. Literariteit leidt tot verhoogde activatie in hersengebieden die belast zijn met taalverwerking. ‘Dat is logisch bij dit soort taalgebruik’, zegt Mak.
Emotionele intensiteit lijkt juist te leiden tot een verminderde activatie in hersengebieden die vaak geassocieerd worden met bewust gestuurde aandacht. ‘Blijkbaar is er een relatie tussen emotionele intensiteit en hoe sterk je je aandacht aan het richten bent op dat verhaal’, legt Mak uit. ‘Je zou kunnen zeggen dat stukken waar het verhaal minder spannend is, je meer moeite moet doen om je aandacht erop te richten. Terwijl als het heel spannend is, dat wat automatischer gaat. Dan heb je je gestuurde aandacht minder nodig.’
Hoe het brein werkt
Er zijn voldoende aanknopingspunten voor verder onderzoek, maar de resultaten van Mak en haar collega’s laten wel zien dat verschillende aspecten van esthetische betrokkenheid bij literaire verhalen worden ondersteund door verschillende neurale systemen. Mak: ‘De standaardvraag die we krijgen is: kun je dan op deze manier aan schrijvers vertellen hoe ze zo goed mogelijk een verhaal kunnen schrijven? Maar dat is nooit het doel bij dit soort fundamenteel onderzoek. Het helpt ons juist om meer te weten te komen over hoe ons brein werkt.’
Dit artikel verscheen eerder op de website van de letterenfaculteit. Foto via Negativespace.