De eerste internationale wandelaars voor de Nijmeegse Vierdaagse werden in 1928 uitgenodigd, omdat de Olympische Spelen in dat jaar in Amsterdam werden gehouden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was er geen Vierdaagse, omdat de bezetter een samenscholingsverbod had uitgeschreven. In 1962 zond de Nederlandse Televisiestichting (NTS) voor het eerst de intocht uit. Vrouwen protesteerden in 1978 omdat de Vierdaagse-organisatie het ‘biologisch niet verantwoord’ vond om hen de langste afstand te laten lopen. Anti-homorellen in 1983 waren aanleiding voor het ontstaan van Roze Woensdag. In 2014 hingen de vlaggen tijdens de intocht halfstok, uit respect voor de slachtoffers van de ramp met vlucht MH17. ‘De Vierdaagse laat veel meer zien dan wandelen alleen’, zegt historica Erika Manders van de Radboud Universiteit. Manders en collega-historicus Dennis Jussen bestuderen de geschiedenis van de Vierdaagse in voorbereiding op een Waalpainting, een muurschildering over het wandelevenement.
Vrouwelijke deelnemers in de jaren 30. Bron: Regionaal Archief Nijmegen (RAN)
Gastvrijheid
In 1909 deden 306 deelnemers mee aan de eerste Vierdaagse, die ontstond omdat er iets moest gebeuren aan 'de weke fysieke gesteldheid van de jonge soldaten’. Nu zit het evenement aan zijn plafond met 45000 deelnemers vanuit de hele wereld. Jussen: ‘De eerste keer dat er niet-Nederlanders meededen was in 1928 toen de Olympische Spelen naar Nederland kwamen. Daar waren bijvoorbeeld Engelsen en Noren bij.’ Leuk weetje: de groep Noorse militairen liep zich het vuur uit de sloffen – met af en toe een ongeoorloofde looppas – om elke dag als eerste binnen te komen. Tot ergernis van de organisatie, want de Vierdaagse had, en heeft nog steeds, geen wedstrijdelement. Later bleek dat een grote Noorse krant ze daarvoor een aanzienlijke beloning had beloofd.
In de eerste jaren was de Vierdaagse, die georganiseerd werd door de Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding (NBvLO), overigens nog geen Nijmeegs festijn. De startplaatsen wisselden per jaar: Arnhem, Breda, Den Bosch, Nijmegen, Nieuw-Millingen en Utrecht. In 1925 werd Nijmegen het officiële begin- en eindpunt van de Vierdaagse. Manders: ‘Een belangrijke reden daarvoor was de gastvrijheid waarmee de lopers in Nijmegen werden ontvangen.’ In 1912 verstrekte de Koloniale Reserve in de Prins Hendrikkazerne aan de Van ’t Santstraat onderdak en voeding aan de lopers: ze kregen een royaal driegangenmenu voorgeschoteld, inclusief toetje. Kazernes in andere steden voorzagen ook in maaltijden, maar dat was meestal de gebruikelijke bruine bonen met spek.
De militaire beginjaren van de Vierdaagse. Bron: Regionaal Archief Nijmegen
Garnizoensstad
Het militaire karakter van Nijmegen maakt dat de Vierdaagse in de beginjaren ook goed bij de stad paste. ‘Vanaf 1870 was Nijmegen een garnizoensstad’, vertelt Jussen. ‘Een stad van militair belang, waar kazernes werden gebouwd en soldaten werden gestationeerd om te trainen of om uitgezonden te worden. Traditioneel was er in Nijmegen dus al een grote aanwezigheid van militairen.’ Gaandeweg verschuift de verhouding militair/burger. Vanaf 1932 lopen voor het eerst meer burgers mee dan militairen. Jussen: ‘De Vierdaagse ging steeds meer om sfeer en gezelligheid draaien, hoewel het militaire karakter nog steeds duidelijk aanwezig was.’
Dat militaristische karakter werd in de jaren 80 subtiel onderwerp van verzet. De antimilitaristische actiegroep ‘Wandelklup Is het hier oorlog?’ liep in 1982 met protestvlaggen mee in de mars om te demonstreren tegen de deelname van militairen. ‘Dat is ook weer een voorbeeld van de geschiedenis die de Vierdaagse laat zien’, zegt Manders. Politiek was tijdens de Vierdaagse een verboden onderwerp, maar ‘Wandelklup Is het hier oorlog?’ droeg een Ban de Bom-vlag mee, een uiting tegen het gebruik van kernwapens. In 1984 werd de actiegroep door de organisatie gediskwalificeerd, omdat ze weigerden over de pontonbrug naar Cuijk te lopen - die daar was neergelegd door militairen - en afweken van de officiële route.
Wandelklup Is het hier oorlog? Bron: Nationaal Archief
Vierdaagseschildering
Manders en Jussen zijn de initiatiefnemers van Waalpaintings: een project waarmee met vijftien grote muurschilderingen over historische gebeurtenissen het Nijmeegse verleden weer zichtbaar wordt gemaakt. Sinds november 2020 zijn vier schilderingen gerealiseerd. Met een crowdfundingsactie moet daar een muurschildering over de Nijmeegse Vierdaagse aan worden toegevoegd.
De muurschildering is een samenwerking met stichting DE 4DAAGSE, vertelt Jussen. ‘De bedoeling is om de mural tijdens de Vierdaagse van 2022 te onthullen, op het moment dat de wandelaars in Nijmegen zijn.’ Binnen het project Waalpaintings heeft de locatie van een mural steeds een link met de gebeurtenis die wordt afgebeeld. Voor de Vierdaagseschildering blijven Jussen en Manders het liefst in de buurt van het Keizer Karelplein, maar een definitieve locatie staat nog niet vast, net als een kunstenaar. ‘Het meest ideale zou zijn als de street artist de Vierdaagse zelf heeft gelopen’, zegt Jussen lachend. ‘Maar ik weet niet hoe ambitieus dat is.’
Inclusiviteit
Manders en Jussen – die schoorvoetend erkennen de Vierdaagse nog nooit gelopen te hebben – zouden graag zien dat de muurschildering de inclusiviteit van het meerdaagse evenement uitstraalt. Zo liep in 1913 de eerste vrouw mee in de Vierdaagse. In 1919 ontvangt de eerste vrouw een kruisje en in de jaren 30 lopen diverse vrouwenwandelclubs op hakkenschoentjes fier mee in de tocht der tochten. Ook rolstoelers kunnen officieel deelnemen aan de Vierdaagse, hoewel hun deelname lange tijd punt van discussie is geweest. In 1995 mogen ze – op nadrukkelijk verzoek van toenmalig staatssecretaris Erica Terpstra - bij wijze van test voor het eerst officieel meedoen. Vanaf 2009 krijgen de deelnemers in een rolstoel ook een Vierdaagsekruisje.
Roze Woensdag 2018 in de Hertogstraat. Foto: Ger Loeffen
‘De Vierdaagse is voor iedereen’, zegt Manders. ‘Roze Woensdag is daar ook een mooi voorbeeld van. Die ontstond als reactie op de rellen bij homocafé ’t Bakkertje in de Van Welderenstraat. In de jaren daarvoor was er ook geweld tegen de homogemeenschap geweest en dat culmineerde bij dat café.’ Daaruit ontstond in 1984 eerst Roze Zaterdag in Nijmegen en later kwamen horecaondernemers in de Van Welderenstraat op het idee een roze straatfeest te organiseren tijdens de doorkomst op woensdag.
De intocht in 2019. Foto: Ger Loeffen
Spotlights
Vorig jaar kon de Nijmeegse Vierdaagse niet doorgaan vanwege de coronapandemie en ook dit jaar besloot de organisatie om het evenement niet door te laten gaan. ‘Als je teruggaat in de geschiedenis naar de vorige keer dat de Vierdaagse niet doorging, kom je uit bij de Tweede Wereldoorlog. Dat geeft ook aan hoe heftig de afgelopen jaren zijn geweest, dat zo’n groot evenement gecanceld moet worden’, zegt Jussen. ‘Het zou supertof zijn als we volgend jaar, tijdens de Vierdaagse, een muurschildering kunnen onthullen die ruim 100 jaar historie in de spotlights zet.’
De Vierdaagsemuurschildering is een samenwerking tussen de Radboud Universiteit, het Radboud Institute for Culture and History (RICH), stichting DE 4DAAGSE en het Radboud Fonds. Het benodigde bedrag voor de muurschildering The Walk of the World is 15.000 euro. De crowdfunding voor dit bedrag start op 18 juli 2021, samen met de start van de Alternatieve Vierdaagse.
Wil jij de nieuwe Waalpainting The Walk of the World mede mogelijk maken? Doneren kan via het Radboud Fonds.
Bronnen: Huis van de Nijmeegse Geschiedenis en De Vierdaagse. Foto boven artikel via Wikimedia Commons.
