In het Pools is het verplicht om bij werkwoorden voor de tweede persoon enkelvoud die in de verleden tijd staan het vrouwelijke of mannelijke grammaticale geslacht te markeren. Bijvoorbeeld widział-a-ś tego kota of widział-e-ś tego kota. Beide zinnen betekenen ‘Heb jij deze kat gezien?’. Maar in het eerste geval geeft ‘a’ aan dat de ‘jij’ een vrouw is en in het tweede geval geeft ‘e’ aan dat de ‘jij’ een man is. Het is uiteraard niet altijd bekend of de ‘jij’ die aangesproken wordt een man of vrouw is. In dat geval wordt in het Pools altijd het mannelijk geslacht ‘e’ gebruikt en nooit het vrouwelijk geslacht.
Leesexperiment
Lezen Poolse sprekers langzamer als zij worden aangesproken met een geslachtsmarkering die niet overeenkomt met hun eigen geslacht? Agnieszka Szuba, dr. Theresa Redl en prof. dr. Helen de Hoop, taalwetenschappers van het Centre for Language Studies (CLS), onderzochten dit met een leesexperiment, waarbij 88 Poolse moedertaalsprekers (waarvan 34 mannen) een verhaaltje woord voor woord moesten lezen en op een knop moesten drukken om het volgende woord te zien. De tijd die nodig is om op de knop te drukken geeft een indicatie van de tijd die nodig is om een woord te verwerken. Elk verhaal bevatte ofwel werkwoorden (tweede persoon, verleden tijd) met een mannelijke of vrouwelijke geslachtsmarkering, ofwel een werkwoord zonder geslachtsmarkering*.
VoorbeeldverhaaltjeWyobraź sobie, że wyprowadzasz się do Norwegii na pół roku. Gdy już sprawdziłeś dojazd na lotnisko, zamierzasz pożegnać się z rodziną. Jednak w tym momencie babcia zaczyna pakować ci zapasy jedzenia do walizki.
'Stel je voor dat je voor een half jaar naar Noorwegen verhuist. Zodra je het vervoer naar de luchthaven hebt gecontroleerd, wil je afscheid nemen van je familie. Maar op dat moment begint je oma eten in je koffer te stoppen.'
Resultaten
Uit de resultaten blijkt dat de werkwoorden met geslachtsmarkering die overeenkomt met het geslacht van de lezer, door zowel mannen als vrouwen sneller wordt gelezen. Maar werkwoorden met een mannelijke markering zijn moeilijker te verwerken voor vrouwen dan voor mannen, en omgekeerd. Een mannelijke proefpersoon heeft er dus meer moeite mee als hij als vrouw wordt aangesproken, en een vrouwelijke proefpersoon heeft er meer moeite mee als zij als man wordt aangesproken.
Dat is verrassend, omdat de mannelijke markering in het Pools bij deze werkwoorden ook als ‘genderneutraal’ worden gebruikt. Als een schrijver dus kiest voor de ‘neutrale’ mannelijke markering, omdat die nog niet weet of een vrouw of man de tekst gaat lezen, kost het vrouwen net zo veel moeite om dat te verwerken als wanneer mannen foutief aangesproken worden als vrouwen. Met deze studie leveren de onderzoekers - voor zover bekend – voor het eerst bewijs voor een mannelijke voordeel bij tweede-persoons mannelijke ‘neutrale’ vormen tijdens de taalverwerking.
*Een zogeheten gerundium. Dit is een zelfstandig naamwoord dat is afgeleid van een werkwoord, zoals ‘Het fietsen is alleen op het fietspad toegestaan’.
Foto: Agata Nyga via Pixabay