De NCTV maakt regelmatig analyses van trends en fenomenen op het gebied van terrorismebestrijding en nationale veiligheid. Daarbij worden nu ook persoonsgegevens verwerkt – niet alleen naam en woonplaats, maar soms ook extra gevoelige gegevens, bijvoorbeeld over geloof- en levensovertuigingen. Momenteel is de NCTV echter niet wettelijk bevoegd in het verwerken van deze persoonsgegevens. Op 9 november 2021 stuurde de minister van Justitie en Veiligheid daarom een wetsvoorstel naar de Tweede Kamer om deze taken en bevoegdheid alsnog in de wet te verankeren.
In de voorbije maanden hebben meerdere instanties zich al uitgesproken tegen het wetsvoorstel, waaronder de Autoriteit Persoonsgegevens. Onlangs vond dan ook een rondetafelgesprek plaats, waar Kamerleden met experts van verschillende organisaties spreken over het voorstel. Naast sprekers van Amnesty International, Bits of Freedom, de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD), de Nationale Politie en de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) was daarbij ook Frederik Zuiderveen Borgesius, hoogleraar aan de Radboud Universiteit, aanwezig.
‘Vreselijke prikkel’
Tijdens het rondetafelgesprek benadrukte Borgesius Zuiderveen dat het tot stand komen van dit wetsvoorstel op zichzelf al problematisch. ‘Uit eerdere publicaties van NRC blijkt dat de NCTV ook zonder maar een hintje van een grondslag mensen aan het volgen was. Dat irriteert me toch echt wel, want ze doen iets wat niet mag, en in plaats van dat er excuses aangeboden wordt en dat mensen aftreden, worden ze beloond met een wetsvoorstel dat bevoegdheid geeft voor wat ze tot nu toe illegaal deden,’ laat de hoogleraar tijdens het gesprek weten. ‘Dit geeft een vreselijke prikkel aan andere staatsorganen om te doen wat niet mag.’
Promovendus Rowin Jansen, gespecialiseerd in het toezicht op de geheime diensten, en Zuiderveen Borgesius dienden van te voren een gespreksnotitie in bij de Tweede Kamer. Ze schrijven daarin dat het wetsvoorstel zelf ook ‘serieuze vragen’ oproept. Is het bijvoorbeeld wel nodig dat de NCTV de bevoegdheid heeft om deze persoonsgegevens te verzamelen? De AIVD en Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) doen soortgelijk openbronnenonderzoek, wat is vastgelegd in de Wet op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten. ‘Stel dat er bepaalde lacunes op veiligheidsvraagstukken zijn, dan zou de wetgever eigenlijk eerst moeten verkennen of de AIVD en de MIVD – met alle daarbij behorende waarborgen – in die lacunes kunnen voorzien. Dat is een logischer benadering dan een wettelijke grondslag optuigen voor openbronnenonderzoek door de NCTV,’ zo geven Jansen en Zuiderveen Borgesius aan.
Te vaag, te breed
Daarnaast zijn de grondslag en doelstellingen van de NCTV momenteel nog te vaag en breed, beargumenteren Jansen en Zuiderveen Borgesius. ‘In het wetsvoorstel is de grondslag ingewikkeld omschreven, in drie artikelen die naar elkaar verwijzen. Samengevat mag de NCTV onder andere persoonsgegevens ‘verwerken, voor zover dit noodzakelijk is in verband met’ het ‘signaleren, analyseren en duiden van trends en fenomenen’, ‘in verband met’ bepaalde veiligheidsdoelen. Die doelen zijn onder andere ‘de bescherming van de nationale veiligheid, door het versterken van de weerbaarheid van de samenleving, [en] het voorkomen van maatschappelijke ontwrichting.’
Deze brede omschrijving voldoet daarmee mogelijk niet aan de AVG. ‘De AVG eist dat het doel van gegevensverwerking ‘welbepaald’ en ‘uitdrukkelijk omschreven’ is. Ook leidt de vage grondslag ertoe dat de NCTV veel ruimte krijgt om persoonsgegevens te verzamelen, voor doelen die nu niet goed te voorspellen zijn. De reikwijdte van het voorstel is daarmee onvoldoende begrensd. Dat leidt tot privacy-risico’s,’ waarschuwen de Radboud-onderzoekers. Het is nu immers nog niet goed voorspelbaar hoe en wanneer de NCTV persoonsgegevens zal verwerken.
Tot slot is volgens Jansen en Zuiderveen Borgesius nog onduidelijk wie er toezicht houdt op de NCTV, en of dat voldoende werkbaar is. Volgens het wetsvoorstel heeft de Autoriteit Persoonsgegevens het toezicht, maar die organisatie kampt nu al met grote werkachterstanden en heeft ook weinig ervaring op het gebied van nationale veiligheid. Volgens de Radboud-onderzoekers is de CTIVD wellicht geschikter als toezichthoudende instantie. De CTIVD heeft immers veel ervaring in het nationale veiligheidsdomein en beschikt al over voorzieningen om de geheimhouding van staatsgeheime informatie te waarborgen.
Het volledige rondetafelgesprek is terug te kijken en luisteren via de site van de Tweede Kamer, of lees de terug.
Foto: Michael Fousert via Unsplash.