Op 7 januari ontsnapte Fito, de baas van drugskartel Los Choneros, uit de gevangenis, mogelijk met hulp van het gevangenispersoneel. Daarop riep president Daniel Noboa de noodtoestand uit, die onder meer inhoudt dat het leger de controle over de gevangenissen en grensbewaking krijgt. Vervolgens namen gewapende mannen een tv-zender over en werden meer dan 200 gevangenismedewerkers door gevangen gegijzeld. ‘De situatie die we nu in Ecuador zien, deed zich eerder voor in andere Latijns-Amerikaanse landen. Zo werd Mexico tussen 2006 en 2016 geteisterd door gruwelijke moorden, bendeoorlogen en militarisering met grootschalige schending van de mensenrechten’, stelt Adriaensen.
‘In vergelijking met Mexico en buurland Colombia had Ecuador tot 2016 een stuk minder te maken met drugsgeweld’, vertelt Adriaensen. Maar met het oppakken van drugsbaas El Chapo en het ongeveer gelijktijdige akkoord tussen de Colombiaanse overheid en de FARC, verschoven de verhoudingen. De controles in Colombia en Mexico werden strenger en de drugsnetwerken uit die landen verplaatsten zich richting het zuiden, richting Ecuador.
Narcos vrij spel
De twee grote Mexicaanse drugsorganisaties Cártel de Jalisco Nueva Generación en het Sinaloakartel van El Chapo vechten hun oorlog nu uit op Ecuadoraans grondgebied, gesteund door lokale bendes zoals Los Lobos en Los Choneros. ‘De opslag en uitvoer van cocaïne loopt in toenemende mate via Ecuador in plaats van via Peru of Colombia.’
Dat de Mexicaanse kartels Ecuador rond 2016 in het vizier kregen is geen toeval, stelt Adriaensen. ‘In 2008 paste president Rafael Correa de grondwet aan waardoor emigreren naar Ecuador heel makkelijk werd, zo ook voor Colombiaanse drugscriminelen. Daarbij doekte Correa in 2009 de Amerikaanse legerbasis in Manta op, waardoor de narcos in die regio vrij spel kregen.’ De invoering van de Amerikaanse dollar als wettige munteenheid in 2000 hielp ook niet mee. Adriaensen: ‘Daardoor werd het lastiger om corruptie en witwassing op te sporen.’
Carte blanche
Met het uitroepen van de noodtoestand heeft het leger verregaande vrijheden gekregen om de orde te herstellen. ‘Daarbij heeft president Noboa voor het eerst in de geschiedenis van Ecuador vastgesteld dat er sprake is van een ‘conflicto armado interno’ (Intern gewapend conflict) en heeft het parlement toegestemd het leger amnestie te verlenen. In feite krijgt het leger op die manier een carte blanche.
Hoewel in de Ecuadoraanse pers veel stemmen klinken voor de harde aanpak van Noboa, is er ook kritiek op deze carte blanche, omdat mensenrechtenschendingen op de loer liggen. ‘Zo mag iedereen met bepaalde tatoeages die bij gangs zouden horen, zonder proces worden opgepakt.’ Daarbij wordt er getwijfeld aan Noboa’s daadkracht. ‘Noboa is pas sinds vorig najaar president en hoewel hij in zijn campagne hamerde op veiligheid en herstel van de economie, heeft hij vooralsnog geen concrete plannen voor de lange termijn gepresenteerd.’
Zwakke instituties
De twijfel komt ook voort uit de zwakke instituties in het land. ‘Zo zeiden de autoriteiten in de weken voor de ontsnapping van Fito dat ze de situatie onder controle hadden en dat het geweld afnam. Dat heeft het vertrouwen in de autoriteiten geen goed gedaan.’
Een alternatief voor de harde aanpak is het sluiten van akkoorden met de kartels. Dat gebeurde in Ecuador tijdens het bewind van Rafael Correa, en in Mexico in de jaren 90. Helaas zorgt dit voor een ondermijning van de rechtstaat op de lange termijn.
Meer kwetsbare landen
Structurele oplossingen voor het drugsgeweld zijn volgens Adriaensen ver weg. ‘Dat het geweld zich nu verplaatst naar Ecuador en ook Peru kwetsbaar is, betekent niet dat de problemen in Mexico en Colombia voorbij zijn. Het geeft juist aan dat weinig landen meer veilig zijn. Zelfs Chili, lange tijd gezien als het Zwitserland van Zuid-Amerika, ziet nu een toename van drugscriminaliteit.’
Daarbij lijkt het jagen op kopstukken weinig zin te hebben. ‘Voor iedere capo die wordt gevangen, staan tien anderen klaar.’ Van het onderwijs tot de politie en de politiek. Over de gehele linie moeten veranderingen plaatsvinden om tot stabiele instituties te komen, en het geweld en de corruptie structureel uit te bannen, denkt Adriaensen. ‘Anders is het wachten tot in andere landen vergelijkbare toestanden ontstaan.’
Daarbij ligt er ook een verantwoordelijkheid voor Europese landen en de Verenigde Staten. Adriaensen: ‘Denk aan meer internationale samenwerking om witwaspraktijken te bestrijden.’ Zowel ING als ABN AMRO betaalden in de afgelopen drie jaar honderden miljoenen aan boetes wegens ernstige nalatigheid bij het voorkomen van witwassen. ‘En natuurlijk de cocaïneconsumptie. Internationaal groeit de vraag naar cocaïne nog altijd. Zolang dat het geval is, stopt het drugsgeweld niet.’
Foto: De Ecuadoraanse stad Guayaquil. Bron: Wikimedia Commons
