Veel leerlingen in Nederland missen het gevoel van verbondenheid met hun school. Dat geldt niet alleen voor leerlingen die niet in Nederland zijn geboren, maar ook voor leerlingen waarvan minstens één van de ouders buiten Nederland is geboren (Andriessen et. al., 2020; Dagevos et.al., 2022). Tegelijkertijd hoor je in vakdidactische discussies in Nederland steeds vaker begrippen als ‘cultuurbewustzijn’ en ‘cultuurreflectie’ vallen, vooral als het gaat over de vernieuwing van het vreemdetalenonderwijs (zie bv. Krijnen 2024, SLO 2024). Hierbij geldt dat diversiteit, gelijkwaardigheid, inclusie en participatie gedeelde waarden zijn die via taal tijdens het leerproces tot uitdrukking gebracht worden. Mede dankzij initiatieven als DUDOC-alfa is er inmiddels ook een begin gemaakt aan onderzoek naar taal- en cultuurbewustzijn. Wat echter nog nauwelijks wordt onderzocht is de vraag welke rol de school als context ten opzichte van taal- en cultuurbewustzijn speelt. Dat terwijl elke school in Nederland wettelijk verplicht is om voor een schoolcultuur te zorgen die onder andere sociale cohesie bevordert (Wet voortgezet onderwijs 2020, artikel 2.2). Het is het doel van dit onderzoeksproject om meer kennis over de rol van de schoolcontext ten opzichte van cultuurreflexief leren te vergaren door te focussen op het schoolvak Duits. De resultaten zullen een bijdrage leveren aan de brede, vakdidactische discussie van alle vreemde talen in Nederland en de schoolpraktijk. Gepland zijn in het geheel vier wetenschappelijke publicaties en een adviesrapport voor overheid, schoolbesturen en docenten. Hierdoor sluiten de resultaten ook aan bij de door veel scholen gewenste uitstraling van meertaligheid en pluriculturaliteit.
We bestuderen de impact van schoolcontext op cultuurbewustzijn en -reflectie via het schoolvak Duits. Ten eerste omdat er vooral in de Duitstalige vakdidactische literatuur al zeker 20 jaar belangstelling is voor cultuurbewustzijn en cultuurreflexief leren (Koreik/Fornoff, 2021; Schweiger, 2021). Ten tweede is het Duits op grond van de geografische nabijheid van het taalgebied een belangrijk schoolvak, waarbij uitwisseling met het buurland vaak op het programma staat. Het is echter ook een vak dat door veel leerlingen als ‘niet interessant’ en ‘niet per se nuttig’ maar vaak vooral als ‘neutraal’ wordt ervaren (van Dée et. al., 2017, p. 66). De Duitse les kan in cultuur-reflexieve zin om deze reden als onderzoeksterrein worden beschouwd dat openheid voor interpretatie biedt. Hoewel er in de Duitstalige landen meer expertise aanwezig is op het gebied van cultuurreflexief leren, valt op dat ook daar tot nu toe minder aandacht voor de school als context is. Dat is opmerkelijk omdat de schoolomgeving voor bijna alle leerlingen ongeacht hun achtergrond de primaire context voor het leren van een nieuwe taal vormt.
In het project worden vo-scholen met alle niveau’s (vmbo, havo en vwo) betrokken. Het project is geoperationaliseerd in vier deelstudies:
- Welke theoretische concepten zijn gerelateerd aan de begrippen ‘schoolcultuur’ en ‘cultuurreflexief leren’ in de context van vreemdetalenonderwijs? (systematische literatuurstudie)
- Op welke manier is meertaligheid en pluriculturaliteit geoperationaliseerd in het schoolbeleid?
- In hoeverre wordt de schoolcultuur in de praktijk als meertalig en pluricultureel ervaren?
- Welke kenmerken van de schoolcultuur bevorderen cultuurreflexief leren in de Duitse mvt-les?