Woensdag 25 oktober 2023 | Radboud Reflects
Verslag
Waarom zouden die rijken dan nu een reden hebben om meer belasting te willen betalen? Tinnevelt haalt de filosoof John Rawls aan, die de vraag stelde: verdienen we wat we hebben? Een deel van wat je in je leven verwerft, wordt bepaald door motivatie en werkkracht. Maar een ander deel heeft te maken met toeval en geluk. Moreel toeval heet dat. 'Je wordt met bepaalde talenten en vaardigeden geboren, die kun je niet kiezen,' aldus Tinnevelt. Bovendien kun je talenten ontwikkelen, maar de mate waarin bepaalde talenten in de samenleving gewaardeerd worden, ligt buiten je controle. De manier waarop de samenleving is ingericht, speelt dus een grote rol. 'Ook onze instituties bepalen welke kansen je in het leven hebt.'
Als instituties belangrijk zijn in het bepalen van kansen, dan moeten we die instituties ook kunnen betalen. Maar daarvoor is een belastingsysteem nodig. Als we vinden dat democratie, herverdeling en een sociaal vangnet belangrijk zijn, dan kunnen we dat alleen bekostigen door een systeem in te richten dat betaalbaar is. Het betalen van publieke goederen en maatschappelijke instituties, vereist dus een belastingsysteem. Hiermee brengen we tot uiting dat we belangrijk vinden dat de afstand tussen arm en rijk klein is. 'Het draagt dus bij aan een bepaald idee van rechtvaardigheid.'
De sterkste schouders de zwaarste lasten?
'Ik ben niet onder de indruk van die brief van de rijken,' aldus Diana van Hout. Het zijn maar weinig mensen, en als je naar de praktijk kijkt zie je dat juist de allerrijksten allerlei toeren uithalen om zo min mogelijk belasting te betalen. Van Hout haalt een hele rits voorbeelden aan van rijke beroemdheden en bedrijven. Verhuizen om fiscale redenen, fraude en ontduiking. 'Eerst zien, dan geloven dus.'
Vanuit het belastingrecht vinden we dat de sterkste schouders de zwaarste lasten zouden moeten dragen, vervolgt Van Hout. Er wordt dus geheven naar draagkracht. We zijn namelijk gestoeld op economische principes: als je al vijf auto’s hebt, dan is een zesde auto van minder toegevoegde waarde dan een eerste auto als je er geen hebt. Maar helaas zorgt een te hoge belastingdruk er ook voor dat mensen met veel middelen naar plekken verhuizen die een gunstiger belastingklimaat hebben.
Bovendien, niet alles wordt of kan naar draagkracht worden geheven. Belastingregelingen rondom inkomen, aandelen en vermogen zijn zeer verschillend ingericht, en daarnaast zie je in de praktijk dat mensen met minder middelen door bepaalde regelingen juist worden benadeeld. Verder hebben bepaalde belastingmaatregelen soms geen of een beperkt effect. De vliegtaks is hiervan een goed voorbeeld: 'toen deze werd ingevoerd, zagen we dat het vliegverkeer in Brussel en Dusseldorf bijna verdubbelde.' Verder zijn bepaalde belastingmaatregelen alleen in het voordeel van de allerrijksten zoals ten aanzien van elektrische auto’s en de zogenoemde "jubelton".
Van Hout pleit voor een simpeler, rechtvaardiger belastingstelsel. In Nederland hebben we enorm veel verschillende regelingen, die elkaar soms bijten. Dit zie je zeker bij de laagste inkomens: een klein beetje extra inkomen kan er al voor zorgen dat een bepaalde toeslag kan komen te vervallen, waardoor een neerwaartse spiraal kan ontstaan. Waarom niet beter heffen naar draagkracht? 'Wij kiezen ook zelf voor het type belastingpolitiek dat er wordt bedreven,' aldus Van Hout. Bepaalde dingen zijn niet populair om aan te morrelen zoals de regeling omtrent de eigen woning. Je ziet dat in het verleden veel belastingregelingen gericht waren op de middeninkomens omdat daar de grootste kiezersgroep zit. Politici nemen daardoor niet altijd de beste beslissingen die bijdragen aan een goed en eerlijk belastingstelsel.
Belasting of filantropie?
Becker nodigt beide sprekers uit om op het podium plaats te nemen voor het gesprek, en vraagt: 'kunnen we ons belastingstelsel meer inrichten zodat mensen die geluk hebben veel belasting betalen, en mensen die heel hard werken minder?' Van Hout antwoordt dat het een nog ingewikkelder stelsel zou worden dan we nu al hebben. 'Bovendien zou een staat die kan bepalen wie in welke mate geluk heeft een grove inbreuk in onze levenssfeer vereisen,' vult Tinnevelt aan. En de vraag is of dat wenselijk is.
'Welke belastingmaatregel zou het beste werken om aan het verzoek van de rijken om meer belasting te betalen tegemoet komen?' vraagt Becker. Van Hout legt uit dat dat nauwelijks meer te achterhalen is, want ons belastingsysteem is zo ingewikkeld dat zelfs professionals er soms niet meer uitkomen. Als we een robuuster, simpeler systeem zouden hebben, zouden we grip kunnen krijgen op de maatregelen die wel en niet werken om belasting naar draagkracht te kunnen heffen. Hierop vraagt Becker wat beter is: rijken die meer belasting betalen, of rijken die veel van hun geld schenken aan bijvoorbeeld goede doelen. Het eerste is te verkiezen boven het tweede, stelt Tinnevelt, 'omdat rijken belasten aansluit op een politiek systeem dat gebaseerd is op vertegenwoordiging.' Een samenleving waarin de superrijken zelf kunnen bepalen waar al hun geld voor wordt ingezet, is minder democratisch dan een samenleving waarin de overheid een deel van hun geld kan herverdelen.
Tekst: Pam Tönissen. Dit is het verslag van een lezing van Radboud Reflects. Foto: Jason Leung via Unsplash